BỘI TRÂN, VỪA MƠ VỪA MỞ MẮT

Home / Vua Mo Vua Mo Mat

BỘI TRÂN, "VỪA MƠ VỪA MỞ MẮT"
Thầy Bửu Ý Dịch

Chẳng có địa điểm nào không có lịch sử.
Chẳng có lịch sử nào không có địa điểm.
Có những địa điểm không đo đạc, những lịch sử ngoài vòng thời gian.
Những khoảnh khắc cao sang và những nơi chốn không ai biết.
Những mẩu thiên thu và những mơ màng ngắt quãng.
Muốn nghiệm lại mà xem, nên biết đến Bội Trân.

Phải chăng là dành cho Bội Trân mà Ngô Chân Lưu (933 – 1011) từ một tiền kiếp nào đã hạ bút:
“Chẳng có gì khởi đầu, chẳng có gì kết thúc
Chỉ có chân không là tuyệt đối
Chân lý cần nên hiểu
Rằng vạn sự đều như nhau.”?

Chẳng có nghệ sĩ nào không nhận được Ân Sủng, chẳng có địa chấn đồ nào không đi đôi với hỏa diệm sơn.
Bội Trân biết rằng cái chất cay nồng của thời gian là đam mê ấy nó bộc lộ những mùi đời nhưng còn cái khốn đốn vì đam mê nó tác tạo những cơn ngủ không đêm hơn là đêm không ngủ.
Người đẹp sống và vẽ tranh trong hiên viên mộng mị của mình vùng đồi Thiên An tại Huế, vùng đất kiêu hãnh mà vỗ về, nơi gió trời khiến rừng thông cổ thụ rùng mình, còn hạt mưa đang làm e lệ đến ỡm ờ bao nhiêu cánh hoa đắc chí. Một nơi cỗ máy thời gian vốn khiến ta mất vui nay cứ thỉnh thoảng hỏng hóc để chiều lòng du khách vãng lai.

Đặng Dung (mất năm 1414) từng viết:
“Đời lắm nhiễu nhương, sống sao đến già?
Trời đất vô lượng trong khúc hoan ca
Gặp may kẻ hèn kẻ hạ đắc thế
Anh hùng mạt vận đắng cay.”

Nghệ sĩ chẳng có chọn lựa gì khác ngoài tác phẩm của mình, nhưng có lẽ Bội Trân lại còn ít được chọn lựa hơn mọi người khác.

Ít được chọn lựa bởi lẽ chiến tranh, cô đơn, tang tóc vốn lên đến đỉnh điểm đã rắc rải từng chặng trong đời nàng: nghệ sĩ, người nghệ sĩ đích thực nào bao giờ cũng là một trang anh kiệt. Phương châm vốn của riêng mình nhưng làm thành tiếng nói chung cho các sứ giả của Tự Do, là: “Nếu ngươi vẽ thì ngươi chết, nếu ngươi không vẽ thì ngươi cũng chết, chi bằng vẽ mà chết.”

Làm nghệ sĩ chẳng phải là một thiên chức, nhưng là một sự buộc mình. Họa sĩ biết rằng chẳng có gì trường cửu cho bằng tương lai: khi Bội Trân vẽ tranh, nàng chẳng nói với chúng ta những gì nàng biết, nàng phô bày những gì nàng thấy. Phép thuật của người nghệ sĩ biến chúng ta thành gương soi bản thân.

Nguyễn Gia Thiều (1741 – 1798) có viết:
“Mùi tục lụy lưỡi lê tân khổ,
Đường thế đồ gót rổ khi khu.
Sóng cồn cửa bể nhấp nhô,
Chiếc thuyền bào ảnh lô xô gập ghềnh.”

Có hai loại nghệ sĩ và chỉ hai mà thôi: loại muốn xoay chuyển cuộc đời và loại muốn đời chấp nhận họ. Chủ động hay thụ động?
Chinh phục hay phục tùng?
Bội Trân muốn đời chấp nhận mình nhưng chủ động và chinh phục, thụ động hay phục tùng là những từ không thuộc ngôn ngữ của nàng.
Bạn không tin ư?
Bạn hãy nhìn nàng từ xa… kiêu sa trong chiếc áo dài, và trang tặng cho cuộc đời liền tay một nụ cười đẹp nhất, cái nụ cười mà thời gian sẽ không bao giờ xóa mờ trong ký ức của ta, nhất là khi nụ cười ấy đi đôi cùng một ánh mắt dịu dàng quá đỗi, ánh mắt tràn đầy hỏi han ưu ái, quá đỗi quý phái mà lại rất mực đơn sơ. Cái ánh mắt thuộc loại gây cho ta, lúc ấy, cái cảm tưởng như ta là duy nhất.
Bội Trân là người vinh danh những giá trị của Việt Nam.
Nàng biết, từ buổi chào đời, rằng sự rầm rộ chẳng hay ho gì mấy, và cái hay ho thì có gì rầm rộ đâu.
Cái rầm rộ của bom đạn, của mìn phá, không phải là một cái gì trừu tượng đối với nàng, không phải là một khuôn hình điện ảnh hay là một khúc dạo đầu cho một nhạc cảnh.
Thể xác tâm hồn con người ấy đã kinh qua đủ cuộc chiến, cuộc chiến chính nghĩa hay phi nghĩa.
Cái thiện lương và cái đơn giản đã vượt thắng hận thù, bỉ tiện.
Bội Trân đặt vào tranh mình một nghị lực hiền hòa mà quyết liệt.
Tranh của nàng là những bản tụng ca cái sang trọng và sung mãn nội tại.

Hai nhà thơ lớn, qua đời quá sớm, như con trai Nghĩa của nữ họa sĩ, đã diễn đạt trọn vẹn điều vừa nói:
Hàn Mạc Tử (1912 – 1940) đã dùng được những lời nói lên cái thảng thốt của người nghệ sĩ.
Ta hãy đọc lại nhà thơ đã dùng chữ nghĩa cũng như chiến hữu Bội Trân với cây cọ của mình:
“Ta muốn hồn trào ra đầu ngọn bút,
Mỗi lời thơ đều dính não cân ta.
Bao nét chữ quay cuồng trong máu vọt,
Cho mê man chết điếng cả làn da.

Cứ để ta ngất ngư trong vũng huyết,
Trải niềm đau trên mảnh giấy mong manh.
Đừng nắm lại nguồn thơ ta đang siết,
Cả lòng ta trong mớ chữ rung rinh.”

Qua những tiếng rào rào của cây cọ, ta cảm nhận ra lòng người nghệ sĩ lao xao chỉ cần một phân ly gì đó của vạn vật, chỉ cần một bọt bèo của ta là đủ để tìm ra, qua nét vẽ, những từ ngữ mỏng mảnh âm vang sao mà đẹp đẽ thế, trong khi ta biết rằng, dù sao, có cái gì trường cửu như tương lai đâu.
Chờ đợi cho bão qua đi hay là vũ lộng trong mưa?
Đó là sự lựa chọn tối hậu của nghệ sĩ.

Bích Khê (1916 – 1946) đã miêu tả tràn trề:
“Gió ơi là gió buồn đông thổi về.
Không gian mưa lệ đầm đìa,
Đầy sân trắng toát hoa lê đầu mùa,
Trời lam ứ đặc tình thu,
Ô kìa mây bạc nặng lùa về tây.”

Và sau đó viết thêm:
“Chà đôi chim khướu nó bay tung trời…
Nhạc đâu bỗng vót từng khơi
Hồn theo với nhạc hồn ơi là hồn.”

Gửi một lá thư tang? Cái số của ta nó thế hay sao, bởi mọi thứ ta yêu rồi sẽ chết?
Bởi vì đã từ lâu đời đã dạy cho Bội Trân rằng lớp người vô nguyên tắc cai quản những người không ký ức, cho nên chi qua tác phẩm của mình họa sĩ tỏ ra rằng nếu giấc mơ chẳng xua đuổi được ác mộng thì chẳng bỏ mơ làm gì.

Vẫn luôn có “Vừa mơ vừa mở mắt” như Paul Eluard (1895 – 1952) từng viết:
“Đêm chẳng bao giờ trọn đêm
Tôi đã bảo mà, bao giờ cũng có,
Tôi đã nói chắc mà,
Phía cuối nỗi sầu,
Có cửa sổ mở,
Có cửa sổ sáng đèn,
Bao giờ cũng có vừa mơ vừa mở mắt (…)”.

Hỡi bạn đọc, hãy tìm đọc tiếp bài thơ rồi tự hỏi.
Ai có quyền nói về Bội Trân?