Thanh Nien News | Complete Transcendence

Cảnh Giới Siêu Xuất

Thanh Niên News
Artist Boi Tran
Hoạ sĩ Bội Trân

Tác phẩm “Mẹ và Con” đạt mức giá khoảng 10.000 USD tại Christie’s Hồng Kông vào ngày 26 tháng 5 năm 2013. Bội Trân là nữ họa sĩ Việt Nam thứ hai, sau Lê Thị Lựu (1911–1988), được hai nhà đấu giá quốc tế danh giá Sotheby’s và Christie’s tuyển chọn.

Boi Tran (Vietnam, B. 1957)Mother and Childrensigned 'Btran' (lower left)lacquer on panel (triptych)each 120 x 80 cm. (47 1/4 x 31 1/2 in.)overall 120 x 240 cm. (47 1/4 x 94 1/2 in.)Painted in 2010
Boi Tran (Vietnam, B. 1957) Mother and Children signed 'Btran' (lower left) lacquer on panel (triptych) each 120 x 80 cm. (47 1/4 x 31 1/2 in.) overall 120 x 240 cm. (47 1/4 x 94 1/2 in.) Painted in 2010

Tác phẩm Mẹ và Con đạt mức gần 10.000 USD tại Christie’s Hồng Kông vào ngày 26 tháng 5 năm 2013. Bộ sơn mài ba tấm này là tác phẩm thứ tư của Bội Trân được bán ra quốc tế thông qua các phiên đấu giá của Sotheby’s và Christie’s kể từ năm 2008.

Bội Trân là nữ họa sĩ Việt Nam thứ hai, sau Lê Thị Lựu (1911–1988), được hai nhà đấu giá danh giá tuyển chọn.

Jean-Francois Hubert
Chuyên gia cao cấp, Mỹ thuật Việt Nam, Christie’s

Tuy nhiên, khác với Lê Thị Lựu, một trong số ít nữ sinh xuất sắc của Trường Mỹ thuật Đông Dương do Victor Tardieu sáng lập tại Hà Nội vào thập niên 1930, Bội Trân là một họa sĩ tự học, chỉ mới bắt đầu tiếp cận những căn bản của hội họa hơn một thập niên trước, dưới sự chỉ dẫn của Nguyễn Trung (sinh năm 1940), một trong những bậc thầy sơn mài đương đại của Việt Nam. Con đường đến với hội họa của bà không hề dễ dàng.

Tôi đã dồn toàn tâm vào những tác phẩm đầu tiên đến mức không còn nhận ra mình đứng trước giá vẽ suốt ngày đêm. Tôi từng đốt đi tất cả những bức tranh mà mình không vừa ý, hoặc những tác phẩm không được thầy chấp nhận. Tôi quên những gì đã qua, và bắt đầu làm việc chăm chỉ hơn nữa với những gì đang đến.

Bội Trân

Các sáng tác của Bội Trân được thực hiện trên nhiều chất liệu khác nhau như sơn dầu, lụa và sơn mài. Phần lớn tranh của bà khắc họa vẻ đẹp của người phụ nữ và hoa, đặc biệt là hoa sen và quỳnh, loài hoa nở về đêm rồi chóng tàn. Những thiếu nữ trong tranh Bội Trân thường khoác áo dài truyền thống, cũng là trang phục bà gắn bó, với ánh nhìn xa xăm, cúi xuống một đóa hoa, hay khép lại trong một trạng thái tĩnh lặng như cầu nguyện.

Ngôn ngữ tạo hình của Bội Trân mang một tính độc sáng sâu sắc. Đó là một con đường biệt lập, tách khỏi những hệ quy chiếu thịnh hành, biểu đạt một hành trình kiếm tìm nhân bản phổ quát, được nuôi dưỡng từ một cảm thức rất Việt Nam.

Là học trò của họa sĩ Nguyễn Trung, người từng là nguồn cảm hứng và hình mẫu trong sáng tác của bà, Bội Trân đã vượt qua chính mình. Nếu nhìn qua, có thể nhận ra những tương đồng trong biểu hiện giữa hai nghệ sĩ, nhưng ở một tầng sâu hơn, trong tranh của Bội Trân, hình tượng không còn chỉ là đối tượng để biểu đạt, mà tự nó trở thành chủ thể. Hình ảnh như thoát khỏi khung vải, rời khỏi tay người vẽ, để tự hiện hữu. “Cái ta” hóa thành “cái tôi”, và sự siêu vượt đạt đến viên mãn.

Những tác phẩm của Bội Trân lần đầu được giới thiệu trong một triển lãm dành cho nữ nghệ sĩ tại Huế. Những năm sau đó, bà tham gia các triển lãm thường niên cùng đồng nghiệp tại thành phố miền Trung này. Năm 2004, triển lãm cá nhân đầu tiên của bà diễn ra tại Phòng Tranh Minh Châu ở Hà Nội, không gian do chính bà sáng lập và đặt theo tên con gái. Gần đây, bà trưng bày tại không gian riêng mang tên Bội Trân Garden trên đồi Thiên An, cách trung tâm Huế khoảng 10 km về phía tây nam.

MỘT KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT VÀ SƯU TẬP ĐỘC BẢN

Năm 1998, Bội Trân mở gallery tại tầng trệt khách sạn Saigon Morin, nhìn ra sông Hương và cầu Tràng Tiền, trở thành một trong những phòng tranh tư nhân đầu tiên của thành phố. Lễ khai trương quy tụ nhiều nghệ sĩ và nhân vật văn hóa danh tiếng, trong đó có nhà thơ, nguyên Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin Nguyễn Khoa Điềm, người trực tiếp cắt băng khánh thành. Phòng tranh nhanh chóng trở thành nơi gặp gỡ của giới nghệ sĩ và các nhà sưu tập trong và ngoài nước. Năm năm sau, bà chuyển không gian này về một khu vườn trên đồi Thiên An, vùng đất đồi thấp phủ thông xanh.

Tôi được bạn bè bảo rằng mình điên khi xây dựng một gallery ở nơi hẻo lánh như vậy, nhưng có một linh cảm mách bảo rằng đây chính là miền đất lý tưởng để tôi nuôi dưỡng và thực hiện giấc mơ của mình.

Bội Trân

Cùng đội ngũ hơn 50 cộng sự, bà đã dày công di dời những ngôi nhà rường (timber houses) chạm khắc tinh xảo từ nhiều địa phương về Huế và các tỉnh miền Trung. Họ trồng cây, gây vườn, mở lối đi uốn lượn, đào hồ lớn với thủy tạ, nơi có thể ngắm sen nở và cá bơi trong làn nước trong xanh.

Ngày nay, Bội Trân Garden gây ấn tượng bởi cảnh quan nên thơ cùng quần thể năm nhà rường, trong đó hai nhà được dùng để trưng bày tranh của bà cùng những tác phẩm và tư liệu mỹ thuật quý giá được sưu tập suốt hơn hai thập niên.

Bộ sưu tập hơn 200 tác phẩm của bà quy tụ nhiều danh họa Việt Nam qua các thời kỳ như Nguyễn Tư Nghiêm, Tô Ngọc Vân, Trần Quang Trân, Trần Đông Lương, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Trung, Đinh Cường, Hoàng Đăng Nhuận… Trong đó, quý giá nhất là hơn 150 tác phẩm của cố họa sĩ Trần Quang Trân (1900–1969), còn gọi là Ngym, một trong những tên tuổi tiêu biểu của hội họa Việt Nam thập niên 1930 bên cạnh Lê Phổ, Trần Văn Cẩn, Phạm Hậu và Nguyễn Khang. Phần lớn là các bản ký họa chân dung những nhân vật nổi bật trong nhiều lĩnh vực, từ nghệ sĩ đến chính khách như cựu Thủ tướng Phan Văn Khải thời trẻ, hay nhà thơ Tú Mỡ (Hồ Trọng Hiếu), nổi tiếng với những vần thơ trào phúng phê phán chế độ thực dân và phong kiến.

Với niềm say mê mỹ thuật, bà còn sưu tập nhiều tài liệu và sách quý về hội họa bằng tiếng Việt và tiếng Anh, bao gồm các ấn phẩm của Christie’s và Sotheby’s.

NỖI ĐAU CỦA NGƯỜI MẸ

Một trong những mạch cảm xúc sâu sắc nhất trong sáng tác của Bội Trân là nỗi đau mất con. Người con trai của bà qua đời ở tuổi 22 khi cố cứu một người bạn khỏi chết đuối tại Hoa Kỳ. Biến cố ấy để lại trong bà một vết thương kéo dài nhiều năm. Trong nhiều tác phẩm gần đây, hình ảnh người mẹ và hai đứa con, một trai, một gái, trở đi trở lại như một ký ức không nguôi. Có một bức tranh đặc biệt: người phụ nữ trung niên trong tà áo dài xanh ôm trong lòng người con trai đã an nghỉ, mắt khép lại. Tấm chăn đỏ phủ thân thể anh. Bên cạnh là một thiếu nữ, gương mặt buồn, đôi tay nâng lấy đầu người đã khuất. Đó là một trong những tác phẩm bà thực hiện sau khi con trai qua đời tại San Diego, Hoa Kỳ. Cú mất mát đột ngột khiến bà suy sụp trong một thời gian dài. Phải nhiều năm sau, bà mới dần tìm lại được nhịp sống, với niềm tin rằng “con trai tôi nơi thiên đường chỉ có thể an lòng khi biết mẹ mình sống tốt nơi trần thế.” Hội họa trở thành cách bà đối diện với nỗi đau, và cũng là cách để giữ gìn tình yêu dành cho các con. Bà dự định sang Hoa Kỳ thăm gia đình con gái, nơi có hai đứa cháu nhỏ mà bà nhắc đến với niềm vui dịu dàng, như một nguồn sinh khí mới giúp bà tin rằng “cuộc đời vẫn đẹp.” Bội Trân còn ấp ủ nhiều dự định: xuất bản sách mỹ thuật, biên soạn một cuốn sách về khoảng một trăm món ăn Huế học từ gia đình, và viết lại câu chuyện đời mình, đặc biệt là về những cộng sự, phần lớn xuất thân từ gia đình nghèo, những người đã cùng bà kiến tạo Bội Trân Garden và nhiều khu vườn khác. “Hiện tôi có một đội ngũ khoảng 50 người, thành thạo nghề mộc, chạm khắc và phục dựng nhà rường. Chúng tôi cũng thiết kế và xây dựng vườn cho nhiều người bạn yêu thích không gian này.” Dẫu không nói thành lời, ai cũng có thể nhận ra khu vườn ấy chính là một phần máu thịt, một phần tâm hồn của người nghệ sĩ.