Huế từ lâu thường được nhắc đến qua thành quách, lăng tẩm, đền miếu và kiến trúc cung đình. Nhưng căn tính sâu hơn của đô thành ấy lại tồn tại nơi khác, trong những dạng thức lặng hơn: trong nhà vườn, trong không gian cư trú, trong mối tương quan tiết chế giữa kiến trúc, cỏ cây, ký ức và hiện diện con người.

Phóng sự Vẻ đẹp Huế của Nhà vườn Bội Trân phát sóng trên VTV8 năm 2017 tiếp cận Huế chính từ cảm quan ấy. Thay vì giới thiệu Nhà Vườn Bội Trân như một điểm đến đơn thuần, bộ phim tài liệu nhìn nơi đây như sự tiếp nối của một nhịp điệu văn hóa cũ vẫn còn lưu tồn giữa lòng thành phố đương đại.

Tọa lạc trên đồi Thiên An, cách trung tâm Huế khoảng năm cây số, Nhà Vườn Bội Trân hiện ra trong chương trình không chỉ như một tư gia, mà như giấc mộng đã thành hình của Họa sĩ Bội Trân, “một người con gái của Huế”, người mong lưu giữ những mảnh hồn Huế xưa giữa đời sống hôm nay.

Lời bình của phim tư liệu gây ấn tượng chính bởi sự tiết chế. Không cường điệu. Không dựng cảnh. Chỉ lặng lẽ quan sát. Huế được nhắc đến như kinh đô cuối cùng của Việt Nam, nơi nhiều nhà vườn truyền thống vẫn còn hiện hữu. Nhưng thay vì chỉ tìm những ngôi nhà ấy trong các khu vực quen thuộc của kinh thành cũ, ống kính lại hướng về Thiên An, nơi một diễn giải khác của Huế âm thầm thành hình.

Máy quay đi theo những con đường quanh co dưới rừng thông trước khi dừng lại nơi Nhà Vườn Bội Trân. Hiện ra ở đó không phải sự phục dựng giản đơn, cũng không phải một nỗi hoài cổ dễ dãi. Họa sĩ Bội Trân kể rằng khu vườn được tạo dựng dần qua nhiều thập niên: sưu tập nhà cổ, di chuyển những cấu trúc kiến trúc cũ, đưa cây trưởng thành về trồng, mở lối đi để khôi phục phần nào tinh thần không gian của Huế.

Lời bà trực tiếp và không tô điểm: bà mong tạo nên “một khu vườn Huế đúng nghĩa”, có hồ nước, có lối đi, có nhà cổ và những hàng cây mang theo ký ức văn hóa của Huế.

Có lẽ chính khát vọng ấy định nghĩa nơi này xác thực hơn mọi mô tả mang tính thể chế. Nhà Vườn Bội Trân chưa từng được nghĩ như không gian trưng bày bảo tàng. Nó được hình dung như một sự tiếp nối.

Phim tư liệu dành sự chú ý đặc biệt cho khí vị không gian. Những lối đi khuất dưới bóng lá. Ánh sáng lặng nhẹ trên mái ngói và nội thất gỗ cũ. Những hình thức kiến trúc từ nhiều vùng miền cùng hiện diện mà vẫn giữ được thế quân bình với cảnh quan. Như lời bình trong phim nhận xét, tất cả hợp thành “một bản hòa âm điền dã tinh tế.”

Bên trong các ngôi nhà, tranh của Họa sĩ Bội Trân phủ kín tường, đi cùng gốm cổ và hiện vật từ nhiều truyền thống văn hóa Việt Nam. Nhưng các hiện vật ấy không hiện ra như những sắp đặt theo logic triển lãm đương đại. Chúng vẫn thuộc về một không gian còn người cư ngụ, nơi nghệ thuật tiếp tục tồn tại cạnh câu chuyện trò, bữa ăn và nhịp đi lại thường nhật.

Một đoạn đối thoại trong tư liệu đặc biệt gợi nhiều ý nghĩa. Khi được hỏi liệu khu vườn này có phải gia sản lưu truyền từ trước, Bội Trân đáp rằng tất cả được hình thành theo thời gian: nhà cổ được mua lại rồi dựng lên, cây cổ thụ được mang về trồng, và chính năm tháng khiến cảnh quan tự nhiên mang lấy vẻ cổ kính mà khách hôm nay cảm nhận.

Điều khác biệt ấy rất quan trọng. Cổ kính nơi đây không phải sự mô phỏng. Nó là thời gian lắng đọng.

Một đoạn khác lặng lẽ chạm đến triết lý cốt lõi của khu vườn. Bội Trân nói bà mong thế hệ mai sau có thể hiểu được “ngày xưa từng là như thế.” Ý niệm ấy vượt khỏi khái niệm bảo tồn theo nghĩa hẹp. Nó gợi đến sự truyền trao: không chỉ lưu giữ vật thể, mà giữ lại khí vị, tỷ lệ và cảm quan sống.

Phóng sự của VTV8 khép lại mà không cần đến cảnh tượng hay tuyên ngôn lớn. Điều còn đọng lại chỉ là sự nhận ra rằng có những dạng thức văn hóa tồn tại được không nhờ quy mô thể chế, mà nhờ sự chăm nom bền bỉ qua năm tháng.

Tại Nhà Vườn Bội Trân, Huế không chỉ hiện ra như ký ức. Huế vẫn còn đang sống.