Câu chuyện đã bắt đầu từ trước khi mọi người ngồi vào bàn.

Tại Nhà Vườn Bội Trân trên đồi Thiên An, khách thường đến qua nhịp dài của hàng cây, qua thứ ánh sáng đã dịu lọc, và qua sự chậm lại lặng lẽ của tiết tấu mà Huế đến nay vẫn dành cho những ai biết dừng chân để cảm nhận. Vào buổi tối ngày 16 tháng 3 năm 2017, sự chuyển đổi ấy hiện lên rõ rệt hơn thường lệ. Giáo sư William Drea Adams và Ngài Joe Boulos bước vào không phải như những vị khách theo nghi thức, mà như những người nhạy cảm với nơi chốn, lưu tâm đến từng chi tiết, và sẵn lòng hiện diện trọn vẹn trong khoảnh khắc.

Bữa tối được phụng sự trong thế giới gia cư thanh nhã vốn làm nên cốt cách của Nhà Vườn Bội Trân: không phải nhà hàng ẩm thực, cũng không phải bảo tàng theo nghĩa thông thường, mà là một ngôi nhà sống của nghệ thuật, kiến trúc, ký ức và giao cảm. Tranh trên tường hiện diện không như vật trang trí, mà như những chứng nhân lặng lẽ. Khu vườn phía ngoài giữ lấy hơi thở của buổi chiều hôm. Câu chuyện đi nhẹ từ món này sang món khác, rồi vượt ra ngoài cả khuôn khổ của bàn tiệc.

Giáo sư William Drea “Bro” Adams mang theo bên mình một đời dành cho học thuật và văn hóa công cộng. Là nhà giáo dục Hoa Kỳ và người cổ vũ cho ngành nhân văn, ông đảm nhiệm cương vị Chủ tịch thứ mười của Quỹ Quốc gia vì Nhân văn Hoa Kỳ từ năm 2014 đến năm 2017. Trước đó, ông là Hiệu trưởng thứ mười bốn của Đại học Bucknell từ năm 1995 đến năm 2000, và Hiệu trưởng thứ mười chín của Colby College từ năm 2000 đến năm 2014. Hành trình học giới của ông từng đi qua University of North Carolina at Chapel Hill, Santa Clara University, Stanford University và Wesleyan University. Công trình tiến sĩ của ông, “Digging in the same place: an essay in the political and social philosophy of Maurice Merleau-Ponty” (1982), từ sớm đã cho thấy một trí tuệ thiên về chiều sâu hơn là phô bày.

Những tiểu sử như thế đáng trọng không hẳn vì danh vị, mà vì chúng cho thấy một nếp chú tâm được nuôi dưỡng bền bỉ qua năm tháng. Giáo sư Adams nói chuyện với sự điềm đạm chừng mực của người quen đảm đương những định chế lớn, nhưng trước hết vẫn lưu tâm đến con người. Ở một thành phố như Huế, nơi tri thức nhiều khi được gìn giữ trong nếp nhà không kém nơi học viện, phẩm tính ấy lập tức gặp được sự tương ứng tự nhiên của nó.

Ngài Joe Boulos đem đến một dạng từng trải khác: tinh thần doanh nghiệp được dẫn dắt bởi trách nhiệm công dân. Là người sáng lập Boulos Brokerage, Asset Management và Boulos Development vào năm 1975, ngài phụ trách định hướng chiến lược cho một danh mục bất động sản quy mô lớn, và trong suốt sự nghiệp đã phát triển hơn hai triệu rưỡi foot vuông thương mại tại vùng Greater Portland. Song chỉ những con số thì chưa đủ để nói hết về con người ấy.

Ngài Boulos từng phục vụ tại Việt Nam từ năm 1968 đến năm 1973 với cương vị phi công Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ. Về sau, ngài tiếp tục bay thương mại tại Lào, châu Phi và Nam Mỹ. Đời sống thương nghiệp của ngài song hành cùng những dấn thân sâu rộng cho giáo dục, cho cựu chiến binh, cho thiết chế bảo tàng và cho thiện nguyện. Ngài nguyên là Chủ tịch Hội đồng Quản trị Colby College, nguyên thành viên Hội đồng Portland Museum of Art, và là ân nhân mà lòng quảng đại đã tạo nên hơn 310 học bổng đại học dành cho cựu binh Maine qua một khoản hiến tặng trọng yếu cùng phu nhân Cheryl.

Khi một vị khách như thế trở lại Việt Nam sau nhiều thập niên kể từ thời chiến, khoảnh khắc ấy tự mang lấy vẻ trang nghiêm lặng lẽ riêng mình. Không cần lời xướng danh nào cả. Chỉ sự hiện diện cũng đã đủ.

Tối hôm ấy, Thục Đoan / Bem cùng ngồi bàn với tư cách chủ nhân nhỏ và người đối thoại, để rồi câu chuyện kéo dài theo cách tự nhiên nhất: bởi chẳng ai muốn ngắt nó đi. Những vấn đề về giáo dục, ký ức, đời sống công cộng, kiến trúc, du hành, Việt Nam, Hoa Kỳ và công dụng của văn hóa qua lại trong nhau không chút gượng ép. Đó là hình thức đàm thoại đẹp nhất: không phải tranh biện, không phải trình diễn, mà là cùng nhau mở rộng tầm nhìn.

Nhà Vườn Bội Trân từ lâu vẫn dành sẵn chính điều kiện ấy. Người từng biết nơi đây đều hiểu rằng lòng hiếu khách ở chốn này chưa bao giờ chỉ giới hạn trong ẩm thực, dẫu bàn tiệc có tinh mỹ đến đâu. Nó còn gồm sự sắp đặt của bầu không khí, phong thái ung dung của nhịp sống, cách đặt nghệ thuật gần bên tư tưởng, và bản năng cố cựu của Huế rằng khách ra về nên mang theo trong lòng một điều gì đã trở nên sáng rõ hơn.

Hai ngày sau, Giáo sư Adams viết thư gửi Thục Đoan / Bem:

“Cảm ơn con vì bữa tối tuyệt vời ấy và niềm vinh hạnh được dành thời gian trong ngôi nhà cùng phòng tranh của Madame Bội Trân. Đó là một buổi tối vô cùng đáng nhớ, và chúng ta hết sức cảm kích. Chắc chắn đây sẽ là một trong những điểm đẹp nhất của chuyến đi.”

Có một vẻ thanh nhã riêng nơi sự tiết lời. Những buổi tối đáng nhớ thường không được xác nhận ngay trong đại sảnh hôm ấy, mà ở về sau, khi những vị học giả chọn nhớ lại bằng lời giản dị.

Nhiều chuyến viếng thăm chính thức được ghi nhận bằng chức danh và lịch trình. Có những cuộc gặp còn ở lại lâu dài chỉ vì câu chuyện chưa muốn dừng. Buổi tối ngày 16 tháng 3 năm 2017 thuộc về kiểu đặc biệt đấy.