Phi Lộ của Bửu Ý: Phòng Tranh Bội Trân và Hình Thức Đầu Tiên của Nghệ Thuật tại Huế
Bửu Ý
Chừng nào thành phố Huế chưa có một phòng trưng bày nghệ thuật đúng nghĩa, chừng ấy tất cả ít nhiều nghĩ tới miền đất này đều cảm thấy con người vẫn chưa đầy đủ lễ bộ đối với thiên nhiên và lịch sử.
Huế từ lâu được nhận biết như một vùng đất của sự tinh luyện, của ký ức và của chiều sâu nội tâm. Tuy vậy, đời sống nghệ thuật của nó đã có lúc chưa có một không gian tương xứng với chính chiều sâu ấy. Sự thiếu vắng này không hiển lộ, nhưng được cảm nhận, bởi người nghệ sĩ, bởi người đến xem, và bởi chính thành phố.
Năm 1995, với sự khai mở của Phòng Tranh Bội Trân tại khách sạn Saigon Morin, trạng thái ấy bắt đầu tìm thấy hình thức của mình. Khoảnh khắc ấy không tự đặt mình như một sự kiện, cũng không nhằm xác lập một hướng đi, mà đáp lại một điều vốn đã hiện hữu, nhưng chưa được gọi tên.
Triển lãm khai mạc quy tụ một thế hệ nghệ sĩ quan trọng của mỹ thuật Việt Nam: Nguyễn Trung, Hoàng Đăng Nhuận, Trịnh Công Sơn, Trần Văn Thảo, Đỗ Hoàng Tường, Nguyễn Tấn Cương, Hồng Việt Dũng, Đỗ Quang Em, Đặng Xuân Hòa, Hồ Hữu Thủ, Trương Bé, Vĩnh Phối, Bửu Chỉ, Đinh Cường, Trần Lưu Hậu. Nhưng điều làm nên ý nghĩa của khoảnh khắc ấy không nằm ở sự hiện diện của tên tuổi, mà ở sự nhận ra một nhu cầu.
Chính Dịch Giả Bửu Ý là người đã diễn đạt nhu cầu ấy một cách bền vững nhất. Trong lời ngõ của mình, ông không nhìn phòng tranh như một cấu trúc, mà như một tất yếu.
Phi Lộ
Chừng nào thành phố Huế chưa có một phòng tranh chừng ấy không riêng các hoạ sĩ cảm thấy thiếu một cái gì như thể nối dài đường đi của mình, mà luôn bao nhiêu người khác cũng cảm thấy chưa yên tâm. Và những người khác này đây bao gồm khách đến từ đủ hướng chân trời, cùng những người tại chỗ lắm lúc cần một chốn dừng chân ý vị, và những kẻ đồng điệu muốn nương đôi cánh của màu sắc bay một thoáng xa hoặc bay lùi lại vào một góc rêu phong của ký ức.
Nhiều phòng tranh đã ra đời tại đây trong các thời kỳ khác nhau nhưng chưa thực sự có một phòng tranh giao hưởng đáp lòng mong đợi của mọi miền.
Lẽ nào ta phụ?
Phòng tranh không còn là một món xa hoa. Nó là phòng đợi ở ngưỡng cửa văn hóa, là sa bàn của hương hoa một vùng đất, nơi thầm thì nhỏ của những gì sẽ được giới thiệu lớn tiếng về sau. Phòng tranh nếu không thành một tụ điểm tinh thần, một điểm hẹn của tâm tình và tuổi tác, ít ra là một nơi bước chân tạm thời chậm lại và nhẹ lại để lắng nghe, nhìn ngắm và cảm ứng.
Lẽ nào ta phụ?
Huế là đất của văn hoá, nghệ thuật, du lịch, là nơi của trường trại, mà cũng là nơi của tài tử được núi sông hun đúc. Thiên chức của nó là “đứng lên” và được mọi người tin cậy.
Chừng nào thành phố Huế chưa có một phòng trưng bày nghệ thuật đúng nghĩa, chừng ấy tất cả ít nhiều nghĩ tới miền đất này đều cảm thấy con người vẫn chưa đầy đủ lễ bộ đối với thiên nhiên và lịch sử.
Bửu Ý
Những gì Bửu Ý nói đến không phải là sự xuất hiện của một phòng tranh, mà là việc một trạng thái được gọi tên. Một thành phố, để trở nên trọn vẹn, cần nhận ra chính mình qua một hình thức. Nếu thiếu đi không gian ấy, sẽ luôn còn một điều gì đó lơ lửng, không phải vắng mặt, mà chưa được hoàn tất.
Cử chỉ của Bội Trân khi thành lập phòng tranh không nhằm giải quyết điều đó bằng sự khẳng định, mà bằng sự tương hợp. Phòng tranh không áp đặt ý nghĩa lên Huế, mà cho phép Huế trở nên khả tri với chính mình.
Theo thời gian, không gian ấy mở rộng thành Nhà Vườn Bội Trân ngày nay. Sự chuyển hóa không nằm ở quy mô, mà ở tính liên tục. Những nguyên lý ban đầu vẫn còn nguyên. Kiến trúc nhường cho cảnh quan. Vật thể không cạnh tranh. Không có gì được sắp đặt để gây hiệu ứng.
Ở đây, nghệ thuật không được nâng lên, cũng không bị hạ xuống. Nó được để yên. Người đến không bị dẫn dắt, mà được đón nhận. Thời gian không bị nén lại, mà được phép mở ra.
Theo nghĩa ấy, Nhà Vườn Bội Trân tiếp tục lời ngõ của Bửu Ý, không như một văn bản, mà như một trạng thái. Một nơi mà điều từng được chờ đợi đã, trong lặng lẽ, thành hình.