Bức Vẽ Không Trở Thành Sự Kiện: Diệp Minh Châu và Bội Trân, 1994
Không phải mọi nét vẽ đều bắt đầu như nghệ thuật. Có những nét vẽ bắt đầu như một cuộc gặp, và ở lại đúng trong trạng thái ấy, không cần trở thành điều gì khác. Năm 1994, tại Sài Gòn, trong không gian tĩnh lặng của xưởng vẽ, Diệp Minh Châu tạm rời khỏi sức nặng của lịch sử và những đòi hỏi của hình thức, để hướng sự chú ý của mình về hai con người trước mặt, Bội Trân và Minh Châu của Minh Châu Art Gallery. Không có người xem, không có sắp đặt, không có ý định lưu giữ khoảnh khắc ấy. Một tờ giấy, một cây bút chì, và một đường nét bắt đầu mà không cần tuyên bố.
Điều diễn ra không tự xưng là sự kiện. Nó không cần giải thích. Hành động ấy ở lại đúng nơi nó xảy ra, trong khoảng cách gần gũi của những người có mặt. Ở đây, vẽ không phải là tạo ra hình ảnh, cũng không phải chỉ để ghi lại dung mạo, mà là ở lại với điều đang hiện diện, ghi nhận một sự hiện diện mà không biến nó thành một điều gì khác. Bàn tay chuyển động, nhưng không áp đặt. Nó đi theo, lắng nghe, và xác nhận.
Những bức vẽ không hoàn tất ngay ngày hôm đó. Chúng ở lại, không phải dang dở, mà được giữ trong một trạng thái chưa cần kết thúc. Nhiều năm sau, vào tháng 2 năm 1998, Diệp Minh Châu quay lại với chúng. Ông ký bức chân dung Bội Trân vào ngày 20, và hoàn tất bức của Minh Châu vào ngày 28. Thời gian đi vào tác phẩm, nhưng không làm thay đổi điểm khởi đầu của nó. Điều bắt đầu như một quan sát, khi trở lại, trở thành một hành động trao tặng.
“Thân mến tặng bạn Bội Trân.”
Những lời ấy trực tiếp, không trang trí. Không nâng lên, cũng không diễn giải. Chúng chỉ gọi tên một mối quan hệ, và chính vì thế, không để lại điều gì mơ hồ. Đến thời điểm đó, Diệp Minh Châu đã giữ một vị trí đặc biệt trong mỹ thuật Việt Nam. Được đào tạo tại Trường Mỹ thuật Đông Dương, trải qua những năm tháng kháng chiến, và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996, thực hành của ông trải dài giữa hội họa và điêu khắc, giữa hiện diện cá nhân và ký ức tập thể. Nhưng trong những bức vẽ này, toàn bộ hành trình ấy lùi lại phía sau.
Không có tượng đài. Không có tự sự. Không có cấu trúc biểu tượng để giữ tác phẩm. Thay vào đó là sự trở về với cái trực tiếp, với sự hiện diện của người khác, với một đường nét không mô tả mà ghi nhận. Có lẽ chính trong những khoảnh khắc như vậy, thước đo của một nghệ sĩ trở nên rõ ràng nhất, không phải ở quy mô, cũng không ở danh vị, mà ở khả năng nhìn thấy người khác, và giữ lại sự hiện diện ấy mà không áp đặt lên nó.
Đối với Bội Trân, những bức vẽ này không chỉ là chân dung. Chúng thuộc về một dòng liên tục, sau này hiện hình trong Phòng Tranh Bội Trân Art Gallery, và tiếp tục trong Nhà Vườn Bội Trân, nơi nghệ thuật không tách khỏi đời sống, cũng không bị nâng lên khỏi nó, mà được giữ trong chính điều kiện sống. Điều được nhận ra vào năm 1994 không phải là một vai trò, cũng không phải một vị trí, mà là một sự hiện diện, một sự hiện diện không cần giải thích, chỉ cần được nhìn thấy. Và khi Diệp Minh Châu quay lại năm 1998 để hoàn tất và ký tên, ông không kết thúc cử chỉ ấy. Ông xác nhận nó. Một nét vẽ, khi đã được đặt xuống, sẽ còn ở lại.
