Triển Lãm 'Tôi và Tiếng Gọi Từ Nội Tâm': Nguyễn Trung về Thế Giới Ân Mỹ và Hội Hoạ của Bội Trân
Nguyễn Trung
Bội Trân, với một cảm thức tinh tế và thiên tư của người nghệ sĩ, tiếp nhận trọn vẹn vẻ đẹp nghệ thuật và thi vị của thiên nhiên khởi sinh từ khu vườn của mình, để rồi lặng lẽ chuyển hoá vẻ đẹp ấy thành hình hài thẩm mỹ trong từng tác phẩm.
Nguyễn Trung đã nhận xét về tranh của Bội Trân như sau:
“Trong số các chủ đề và đề tài khác nhau mà Bội Trân thể hiện quan điểm nghệ thuật của mình, có hai chủ đề mà bà cảm thấy gắn bó nhất: Tình Mẫu Tử và tình yêu đối với thiên nhiên.
Tình Mẫu Tử, như mọi khi, là cảm xúc thiêng liêng nhất so với bất kỳ mối quan hệ con người nào khác bởi vì nó rất mãnh liệt và rất sâu sắc. Bắt nguồn sâu xa từ trải nghiệm cá nhân về sự mất mát người con trai yêu quý của bà cách đây không lâu, Tình Mẫu Tử được thể hiện trong tranh của Bội Trân đã mô tả rõ ràng nỗi đau của một tình yêu đã mất. Trong nhiều bức tranh của Bội Trân, người ta có thể dễ dàng tìm thấy những hình ảnh như một người mẹ trìu mến ôm con trong vòng tay, hoặc một người phụ nữ đứng bên biển tuyệt vọng chờ đợi những dấu hiệu con trai mình trở về. Trong những tác phẩm khác là hình ảnh một người phụ nữ ngước nhìn lên bầu trời với hai tay chắp lại như thể đang cầu nguyện cho ngày đoàn tụ với con mình. Hoàn toàn bị cuốn vào thế giới của riêng bà, nơi nỗi buồn, sự cô độc và những ký ức của những ngày hạnh phúc bên nhau xưa kia ngự trị. Tuy nhiên, biểu cảm khuôn mặt của bà, thực ra là đôi mắt, lại rạng rỡ với tình yêu và niềm tin! Có lẽ, khi con người bị đẩy đến điểm tuyệt vọng thấp nhất, họ sẽ học được cách nhận ra vẻ đẹp từ chính trong sự tuyệt vọng đó, điều giúp bổ sung cho cực đối lập còn lại của cảm xúc con người.
Như đã đề cập ở trên, thiên nhiên là một nguồn cảm hứng chính khác đối với các tác phẩm của họa sĩ Bội Trân. Hiện đang sinh sống tại đồi Thiên An – một trong những thắng cảnh đẹp nhất của thành phố Huế, nơi nổi tiếng với những hàng cây xanh bất tận – Bội Trân, với một trái tim nhạy cảm và tài năng thiên phú của một nghệ sĩ, có khả năng cảm nhận trọn vẹn vẻ đẹp của thiên nhiên xuất phát ngay từ khu vườn tuyệt mỹ của mình, và sau đó truyền tải vẻ đẹp ấy một cách nghệ thuật nhất vào các bức tranh. Hoa sen và hoa quỳnh (một loài hoa trắng chỉ nở khi đêm xuống và tàn khi mặt trời mọc) là hai loài hoa bà yêu thích nhất và vì vậy thường xuất hiện trong các tác phẩm của bà. Có lẽ trong những loài hoa này, bà cảm nhận được hai nguyên lý cơ bản nhất của cuộc sống: sự thuần khiết cao nhất và sự bất định.”
Có những nghệ sĩ tìm đến thế giới, và có những người trở về từ đó.
Khi suy ngẫm về tác phẩm của Bội Trân, hoạ sĩ Nguyễn Trung, một gương mặt tiêu biểu của mỹ thuật Việt Nam hiện đại và đồng sáng lập Hội Nghệ sĩ Trẻ Thành phố Hồ Chí Minh, nhận ra không phải một thực hành được định hình bởi tham vọng bên ngoài, mà là một hành trình được dẫn dắt bởi một tiếng gọi nội tâm. Đó là một tiếng gọi không tự cất lên, nhưng vẫn bền bỉ tồn tại theo thời gian.
Ở trung tâm của tác phẩm Bội Trân là một cảm thức vừa tinh tế, vừa sâu sắc.
Nguyễn Trung nhận thấy ở bà một khả năng hiếm có trong việc tiếp nhận thế giới không chỉ như hình ảnh, mà như một hiện diện. Thiên nhiên, trong tay bà, không được miêu tả. Nó được thấu hiểu. Khu vườn nơi bà sống và làm việc không tách rời tranh của bà, mà liên tục với chúng, như một nguồn nơi những ấn tượng thị giác và thi vị xuất hiện rồi trở về.
Tranh của bà không bắt đầu từ bố cục. Chúng bắt đầu từ lòng biết ơn.
Như chính nghệ sĩ chia sẻ, điều bà muốn biểu đạt là một sự tri ân đối với những gì cuộc sống đã trao tặng, trong sự rộng lượng lặng lẽ của nó. Lòng biết ơn này không gắn với những câu chuyện lớn. Nó nằm trong những khoảnh khắc có thể dễ dàng trôi qua. Một lời cầu nguyện hướng về Mẹ thiêng. Tình mẫu tử bền bỉ. Ánh sáng đầu ngày, hay giọt sương mong manh trước khi tan biến.
Đó không phải là đề tài. Đó là sự nhận ra.
Trong các chủ đề xuyên suốt tác phẩm, hình ảnh người phụ nữ luôn hiện diện. Không phải như một hình tượng được tạo dựng để chiêm ngưỡng, mà như một trạng thái được sống. Những người phụ nữ ấy không trình diễn. Họ ở lại. Sự tĩnh tại của họ được định hình bởi trải nghiệm, bởi ký ức, bởi một sức chịu đựng lặng lẽ không cần giải thích.
Trong bối cảnh đó, tình mẫu tử mang một chiều sâu đặc biệt.
Theo Nguyễn Trung, đó là mối liên kết mãnh liệt và sâu sắc nhất của con người. Trong tranh Bội Trân, mối liên kết ấy không thể tách rời khỏi mất mát. Sự ra đi của người con trai không được kể lại, nhưng luôn hiện diện, như một dòng chảy ngầm định hình cấu trúc cảm xúc của tranh.
Người xem bắt gặp những hình ảnh lặp lại. Một người mẹ ôm con trong vòng tay. Một dáng người đứng trước biển, lơ lửng giữa hy vọng và vắng mặt. Một người phụ nữ chắp tay, ánh nhìn hướng lên, như cầu nguyện cho một ngày trở về có thể sẽ không bao giờ đến.
Đó không phải là những cảnh kịch tính. Đó là những trạng thái tồn tại.
Không khí bao quanh chúng là sự thấm nhập tĩnh lặng. Nỗi buồn, sự cô đơn và ký ức không áp đảo bố cục. Chúng lắng vào đó, như một điều tất yếu. Và trong chiều sâu ấy, vẫn còn một điều sáng lên.
Đôi mắt.
Trong nhiều hình tượng, đôi mắt vẫn rạng rỡ với tình yêu và niềm tin. Chúng không phủ nhận nỗi buồn. Chúng chứa đựng nó, đồng thời vượt qua nó. Trong ánh nhìn ấy có một dạng sức bền không cần khẳng định, nhưng vẫn tồn tại.
Có lẽ chính tại đây, tác phẩm của Bội Trân bộc lộ nghịch lý tĩnh lặng của mình.
Ở ngưỡng của tuyệt vọng, tranh không khép lại. Chúng mở ra. Chúng gợi ý rằng trong chiều sâu của khổ đau con người, vẫn tồn tại khả năng nhận ra. Rằng cái đẹp không tách rời nỗi buồn, mà có thể nảy sinh từ chính bên trong nó.
Song hành với thế giới nội tâm ấy, thiên nhiên hiện ra với sự rõ ràng tương đương.
Sống tại đồi Thiên An, giữa sự liên tục của cây xanh và ánh sáng chuyển động, Bội Trân hấp thụ một cảnh quan vừa gần gũi vừa chiêm nghiệm. Nguyễn Trung ghi nhận khả năng của bà trong việc cảm nhận không chỉ vẻ đẹp hữu hình, mà cả dư âm thi vị của thiên nhiên, và chuyển tải điều đó vào tranh với một sự tinh tế hiếm có.
Hai hình ảnh xuất hiện thường xuyên là hoa sen và hoa quỳnh.
Hoa sen vươn lên từ mặt nước tĩnh lặng, biểu tượng lâu đời của sự thanh khiết. Hoa quỳnh chỉ nở trong đêm, và tàn khi ánh sáng đầu ngày xuất hiện. Một bền bỉ. Một thoáng qua. Cùng nhau, chúng gợi lên hai trạng thái nền tảng của đời sống.
Thanh khiết, và vô thường.
Trong tranh Bội Trân, đó không phải là biểu tượng để giải thích, mà là những hiện diện để cảm nhận. Chúng xuất hiện không nhấn mạnh, nhưng giữ vai trò thiết yếu trong nhịp điệu nội tại của tác phẩm.
Nếu có một sợi chỉ kết nối tất cả những điều này, thì đó là sự chấp nhận tĩnh lặng.
Tranh của bà không tìm cách giải quyết trải nghiệm. Chúng tiếp nhận nó. Chúng không khẳng định ý nghĩa. Chúng cho phép ý nghĩa xuất hiện.
Trong điều đó, tác phẩm của Bội Trân giữ được tính riêng biệt.
Nó không đòi hỏi phải được hiểu ngay lập tức. Nó chỉ cần được gặp gỡ, như cách người ta gặp một khoảnh khắc tĩnh lặng, một ánh sáng thoáng qua, hay một ký ức trở về không lý do.
Một tiếng gọi từ bên trong, không vang lên bằng lời, mà bằng sự hiện diện.