Tuổi Trẻ, Hoa, và Ngôn Ngữ Thầm Lặng trong Thiếu Nữ và Hoa của Bội Trân

Nguyễn Trọng Tạo
Works by Boi Tran on display at Minh Chau Art Gallery, 7 Ly Dao Thanh, Hanoi, Vietnam
Các tác phẩm của Bội Trân hiện trưng bày tại Phòng Tranh Minh Châu, số 7 Lý Đạo Thành, Hà Nội, Việt Nam

Bội Trân, Thiếu Nữ và Hoa

Một ngày cuối năm Con Khỉ, tôi ghé vào Gallery Minh Châu số 7 Lý Ðạo Thành, Hà Nội, không phải để chiêm ngưỡng tranh của các bậc thầy hội hoạ Nguyễn Phan Chánh, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng... vẫn thường được bày bán ở đây, hay để thăm cô chủ nhỏ Minh Châu quen thân từ trong Huế như mọi lần, mà để xem tranh của mẹ cô vừa mang từ Huế ra trình làng với giới hâm mộ hội hoạ đất Hà Thành.

Boi Tran (B. 1957), Lady with Lotus Flower, 2003, oil on canvas. 128 x 97.5 cm.
Boi Tran (B. 1957), Lady with Lotus Flower, 2003, oil on canvas. 128 x 97.5 cm.

Những lẵng hoa mừng triển lãm vẫn còn tươi. Người đến xem tranh vẫn còn đông. Người ta và người nước ngoài xem tranh và xem nhau. Máy ảnh và camera lưu giữ những kỷ niệm. Cả hai tầng nhà tràn ngập sắc và hình. Ấn tượng mạnh nhất gieo vào người xem là thiếu nữ và hoa.

Tôi quen biết tác giả của những bức tranh ấy đã khá lâu, hồi tôi còn ở Huế. Dạo ấy Bội Trân là một trong những người can đảm mở gallery tư nhân đầu tiên, một gallery lớn ngay nơi tầng một của khách sạn Morin cạnh bờ sông Hương thơ mộng. Cuộc khai trương Gallery Bội Trân có mặt nhiều hoạ sĩ Bắc — Trung — và nhà thơ Nguyễn Khoa Ðiềm lúc ấy là Bộ trưởng Bộ Văn hoá—Thông tin cắt băng khai mạc. Tôi hiểu sự trân trọng của người Bộ trưởng đối với cái sự kiện mới mẻ này bởi từ đấy có thể mở ra một thị trường tranh cho thành phố du lịch đặc biệt mang trong nó một di sản văn hoá thế giới với những cung điện, chùa chiền, đền đài, lăng tẩm đang được bảo tồn. Từ niềm đam mê hội hoạ ấy, Bội Trân đã vẽ. Những người thầy đầu tiên của chị là hoạ sĩ Nguyễn Trung, Trương Bé hay Trịnh Công Sơn. Những người thầy nổi tiếng ấy đã cùng Bội Trân vẽ tranh tại tư gia của chị hoặc bên những đồi thông vi vút bên hồ Thủy Tiên. Chị vẽ họ và họ vẽ chị. Vẽ người và vẽ cảnh. Vẽ sơn dầu và vẽ sơn mài. Có lẽ vì thế mà đôi bức tranh thuở ban đầu của Bội Trân phảng phất bút pháp Nguyễn Trung? Nhưng xem kỹ, đã thấy những dấu hiệu nữ tính nổi trội trong tranh của chị. Và một điều lạ nữa, là không hiểu vì sao những bức tranh của chị lại lôi dắt người xem trở về với dáng vẻ u hoài và kiêu sa của xứ Huế cố đô...

Hoang Phu Ngoc Tuong, Boi Tran, Nguyen Trong Tao, Nguyen Quoc Thang, Mr Oanh, Unknown (right to left) at Boi Tran Art Gallery, Tran Hung Dao, Hue, circa 1995.
Hoàng Phủ Ngọc Tường, Bội Trân, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Quốc Thắng, ông Oanh, chưa rõ danh tính (từ phải sang trái), tại Phòng Tranh Bội Trân, đường Trần Hưng Đạo, Huế, khoảng năm 1995.

Bội Trân kể với tôi rằng, chưa bao giờ chị vẽ nhiều như hai năm qua. Tôi biết chị muốn nói đến một nỗi đau khủng khiếp mà không bao giờ vượt qua được. Ðó là sự ra đi đột ngột của đứa con trai cưng nhất đời chị. Một đứa con trai thật đẹp, thật ngoan hiền, thật giàu mơ mộng, đang học Ðại học năm thứ tư ở Mỹ bỗng vĩnh viễn qua đời trong một cuộc cứu bạn bên kia biển Thái Bình Dương. Chị dành cả ngôi nhà rường làm bằng toàn gỗ mít đẹp nhất trong khu nhà vườn bên đồi Thiên An để thờ con, còn chị thì ở ngôi nhà sàn Hoà Bình bên cạnh. Chung quanh ngôi nhà thờ treo toàn ảnh con trai chụp với gia đình, thiên nhiên và bè bạn. Trong ngày lễ cầu siêu cho con trai tại Huế, Hà Nội như không còn hoa hồng trắng, bởi những bông hồng trắng đã được chuyển vào Huế cho người mẹ mất con, là chị. “Những ngày ấy nếu không vẽ, chắc Bội Trân sẽ chết mất”—chị nói, giọng vẫn nặng trĩu nỗi đau hai năm rồi, khó mà chia sẻ được. Tôi nhìn những bức tranh. Những thiếu nữ mắt mở to nhìn về xa xăm, cúi xuống với hoa quỳnh hay khép lại nguyện cầu sao mà nó giống đôi mắt chị. 12 bức sơn mài 60×120 cm vẽ thiếu nữ, không một bức nào ánh màu sặc sỡ dù vẫn có chất liệu vàng kim, mà tất cả đều trầm xuống cùng với rêu phong hoàng thành hay đất đồi Thiên An hoá thạch. Chỉ khi trong tranh chị xuất hiện đứa bé trai được mẹ bế bồng thì tươi sáng mới xuất hịên trên cái nền u trầm ấy, và ta đọc thấy trong tranh chị một tình yêu con đến phải nuốt lệ.

Nguyen Trong Tao — Vietnamese Author, Art Critic, Musician; Doan Tuyen Chau — Journalist and Boi Tran at Boi Tran Art Gallery's Grand Opening, Saigon Morin Hotel, 30 Le Loi, Hue, 1998.
Nguyễn Trọng Tạo — nhà văn, nhà phê bình mỹ thuật, nhạc sĩ; Đoàn Tuyền Châu, nhà báo, cùng Bội Trân tại lễ khai mạc Phòng Tranh Bội Trân, khách sạn Saigon Morin, 30 Lê Lợi, Huế, 1998.

Tôi chú ý một bức tranh ‘Thiếu Nữ Bên Mỏm Đá’, cằm tì trên hai bàn tay đặt trên hai gối chân khép lại, mắt mở to nhìn về vô định. Một bức tranh có bố cục khá độc đáo, khác hẳn với các tranh thiếu nữ khác trong phòng tranh. Và tôi được biết đấy là bức tranh Bội Trân vẽ cô con gái Minh Châu đang ngồi bên vụng biển ở Mỹ đợi chờ người ta kiếm tìm thi thể của em trai đang chìm dưới biển. Những dồn nén như vậy đã được Bội Trân dồn lên cây cọ. Vài chục bức tranh Hoa đã được ra đời như vậy. Hoa quỳnh và hoa sen là hai loài hoa được Bội Trân yêu mến nhất. Chị vẽ như nâng niu từng khoảnh khắc nở và tàn ngắn ngủi của phận kiếp quỳnh hoa. Ðấy là chị muốn níu giữ từng khoảnh khắc của cái đẹp, chị muốn cứu cái đẹp. Tôi nhìn những bông sen trong tranh chị và thấy những bông hoa biến hoá lạ lùng. Khi thì sen như nến thắp trên mặt hồ đêm, khi thì sen được bó lại thành từng bó như những bó nhang đang cháy… Có điều gì đó thật thiêng liêng gửi gắm trong hoa.

“An artist paints not to speak, but to be silent.” The art critic Thái Bá Vân once said this, and added: “What we read in a work of art lies in the submerged part of the iceberg that Hemingway once awoke.” I agreed with him as I looked at Bội Trân’s paintings, yet there are forms of beauty that strike directly at human intuition from the outset. The first thing I perceived in her paintings was Beauty. A clarity of colour, and an innocence of form. A beauty born of instinct, appearing before technique and experience. It is a capacity without which one cannot become an artist.

Nguyen Trong Tao — Vietnamese Author, Art Critic, Musician having a speech at Boi Tran's solo exhibition: Le Rêve Qui Veille, Boi Tran Garden, Thien An Hill, Hue, Vietnam, 26 October 2017.
Nguyễn Trọng Tạo — nhà văn, nhà phê bình mỹ thuật, nhạc sĩ, phát biểu tại triển lãm cá nhân của Bội Trân: Le Rêve Qui Veille, Nhà Vườn Bội Trân Garden, Thiên An, Huế, Việt Nam, ngày 26 tháng 10 năm 2017.

“Hoạ sĩ vẽ không phải để nói, mà là để im lặng”. Nhà phê bình mỹ thuật Thái Bá Vân nói thế, và ông cũng nói thêm: “Cái ta đọc thấy nơi tác phẩm nghệ thuật, là nằm ở phần ngầm của tảng băng mà Hemingway đã một lần thức giấc”. Tôi đồng ý với ông khi tôi xem tranh Bội Trân, nhưng có những cái đẹp ngay từ đầu đã đập thẳng vào trực giác của con người. Cái điều tôi thấy đầu tiên khi xem tranh của chị là Ðẹp. Một vẻ đẹp trong suốt của màu, và một vẻ đẹp ngây thơ của hình. Cái vẻ đẹp đầy tính bản năng đã hiện ra trước cả sự điêu luyện của kỹ thuật và trải nghiệm. Ðấy là một khả năng mà nếu không có nó, người ta không thể trở thành nghệ sĩ. Trong một bài viết trước đây, tôi có gọi Bội Trân là một 'Tài-Nữ-Huế', khi ấy chị chưa triển lãm tranh. Ðấy là một con người vượt qua số phận để tồn tại như một người nổi tiếng ngay giữa đất cố đô. Chị sinh ra vào năm Con Gà 1957. Vào Huế đi học, lấy chồng rồi một mình nuôi con, một mình mở gallery ở Huế và ở Hà Nội, một mình dựng lên một khu nhà vườn văn hoá bên đồi Thiên An, một mình mở công ty mỹ nghệ mây tre, và từng tổ chức cả một Hội chợ quê cho Noel năm trước. Và giờ đây, dù không qua một trường lớp hội hoạ chính quy nào, chị vẫn có cả một phòng tranh đẹp bày tự tin giữa thủ đô văn hiến. Dù nhà chỉ còn hai mẹ con, mẹ ở Huế, con ở Hà Nội, nhưng chị vẫn ước mơ trong một vài năm tới sẽ biến khu nhà vườn của mình ở Huế thành một trung tâm thu hút khách du lịch, với những dịch vụ văn hoá, sản xuất hàng mỹ thuật, trưng bày triển lãm và hội thảo...

Tôi hỏi: “Bội Trân làm nhiều thế, không thấy mệt hay sao?”
Chị cười nhỏ nhẹ: “Dạ thưa... Cái tính em nó rứa, quen lấy mệt làm vui rồi anh ạ!”.

Works by Boi Tran on display at Minh Chau Art Gallery, 7 Ly Dao Thanh, Hanoi, Vietnam
Các tác phẩm của Bội Trân hiện trưng bày tại Phòng Tranh Minh Châu, số 7 Lý Đạo Thành, Hà Nội, Việt Nam

Tôi ngước nhìn lần nữa những bức tranh thiếu nữ và hoa, chợt thấy Bội Trân đã nói đúng, sau những lao động sáng tạo, con người đã tìm được niềm vui cho chính mình.

Tạp Chí Sông Hương, Số 192, 02/2005.

Bạn có thể quan tâm

Minh Duc Trieu Tam Anh

Mặc Tích Tôn Vinh: Thượng tọa Giới Đức (Minh Đức Triều Tâm Ảnh) Đề Tặng Bội Trân, 2004

“Dream of Dreams” Group Exhibition, Poetic Amid the Ancient Capital of Hue

Harper’s Bazaar | Triển Lãm Nhóm “Giấc Mơ Của Những Giấc Mơ” Nên Thơ Giữa Cố Đô Huế

Dream of Dreams Exhibition

Giấc Mơ Của Những Giấc Mơ, Triển Lãm Đương Đại Quy Tụ 8 Nghệ Sĩ Việt Nam Tại Nhà Vườn Bội Trân

Dr Phan Thanh Hai & Artist Boi Tran

Bội Trân, Người Đàn Bà Vẽ Giấc Mơ Huế

Bộ Sưu Tập Philippe Damas và Phiên Đấu Giá Lịch Sử Tại Christie’s Hồng Kông

Jean Baptiste Huynh

Jean-Baptiste Huynh, Paris, or The Distance That Becomes Dialogue

Bội Trân, "Những Thiếu Nữ Thanh Nhã Huế", 2015, Hay Sự Lựa Chọn Tất Yếu Của Phẩm Cách Chống Lại Số Mệnh

Từ Sơn Mài Đến Ánh Sáng: Một Khởi Đầu Từ Bội Trân

Christie's Paris | Phượng Giao Kết và Tơ Duyên Rời: Những Tác Phẩm Việt Nam Tiêu Biểu từ Bộ Sưu Tập Melchior Dejouany

Ngo Manh Duc (B. 1941), son of Le Thi Luu (Vietnam, 1911-1988) born on 1 January 1941, which he enunciates as “1.1.41” with his constant smile, speaking softly and slowly which never fails to grab the listener’s attention. He was brought up in a wonderful atmosphere of painters and intellectuals (often of Vietnamese origin), and this only helped to cement the ideals and traditions of family, close friends and kinships.

Ngô Mạnh Đức, Ái Tử Của Lê Thị Lựu, Và Bội Trân: Sự Ghi Nhận Không Cần Đến Sự Cận Kề, Hay Nơi Một Cách Nhìn Gặp Một Cách Nhìn

“Ngon Từng Ngõ Ngách”, và Cuộc Trò Chuyện với Bội Trân

Nhà Vườn Bội Trân, Một Không Gian Nghệ Thuật Rất Huế

Christie’s Paris | Phụ Nữ Trong Nghệ Thuật Từ Thế Kỷ XVI Đến Thế Kỷ XXI, Hay Bội Trân: Một Hiện Diện Duy Nhất Từ Việt Nam Không Còn Ở Trong Vùng Khuất

Éternité Magazine | Cloud Landing Collection by Photographer Tran Dinh Thuc Doan

Éternité Magazine | Bộ Sưu Tập Cloud Landing qua Ống Kính Nhiếp Ảnh Gia Trần Đình Thục Đoan

The Hue To Go by KF Seetoh | Royal Cuisine & Cultural Interview at Boi Tran Garden

Anne-Solenne Hatte’s “La Cuisine De Bà”, or “Tasting Vietnam” at Boi Tran Garden

“Ươm Dưỡng Văn Hoá Tại Việt Nam và Sự Tái Sinh Của Huế như Trung Tâm Nghệ Thuật và Di Sản Của Việt Nam”, được Tổ Chức bởi Trường Harvard Kennedy, Trường Đại học Fulbright Việt Nam và Nhà Vườn Bội Trân, hay Tín Nhiệm Của Những Định Chế

Vu Giang Huong, Painter, General Secretary, Vietnam Fine Arts Association (1984-1989); Tran Khanh Chuong, Painter, President, Vietnam Fine Arts Association (1999-2019); Boi Tran; Hoang Phu Ngoc Tuong, Author and Truong Be, Painter, President, Hue University of Fine Arts (1996-2002), Hue, Vietnam, 1995.

Ta Biết Gì Về Một Đời Người? Trương Bé, Tuyệt Đối, và Một Sự Ghi Nhận Dành Cho Bội Trân

Elégantes in Hué | lacquer on panel (triptych) | each 120 x 80 cm (47 1/4 x 31 1/2 in.), overall 120 x 240 cm (47 1/4 x 94 1/2 in.). Hammered Price: USD 15,189 at Ravenel: Select Modern & Contemporary Art, Vietnamese Modern Art, 2019

Ravenel, Mỹ Thuật Hiện Đại Việt Nam, hay Kiến Trúc của Thanh Tao và Kỷ Luật của Cái Đẹp trong Bội Trân

Lá Thư của Tiến sĩ Volker Wissing, Tổng Thư ký, Bộ trưởng Liên bang Đức về Kỹ thuật số và Giao thông, hay Phẩm Cách của Ký Ức

Boi Tran (Vietnam, B. 1957)Mother and Childrensigned 'Btran' (lower left)lacquer on panel (triptych)each 120 x 80 cm. (47 1/4 x 31 1/2 in.)overall 120 x 240 cm. (47 1/4 x 94 1/2 in.)Painted in 2010

Thanh Niên News: Cảnh Giới Siêu Xuất

“A Perfect Evening of Companionship” with Skirball Cultural Centre Founding President and CEO Uri D Herscher at Boi Tran Garden, or Where Hearts Spoke Naturally

Dâng Tặng Của Tĩnh Lặng: Bút Tích Thiền Gửi Nữ Sĩ Bội Trân

Shanghai Pujiang Southeast Asia Culture and Art Exchange Center President Zhang Zhi Yong Celebrates Boi Tran’s Solo Exhibition: Le Rêve Qui Veille

Bài Viết của Chuyên Gia Cấp Cao tại Christie’s Jean-François Hubert Luận về Tác Phẩm của Bội Trân tại Triển Lãm Cá Nhân ‘Vừa Mơ Vừa Mở Mắt’, 2017

William Adams, chairman of the National Endowment for the Humanities and a Vietnam veteran, moderates a panel discussion, “The Troops: A View from the Front Lines” on Thursday, April 28, 2016, at the LBJ Presidential Library. The panel discussion was part of the LBJ library’s three-day Vietnam War Summit.LBJ Library photo by Jay Godwin 04/28/2016

Câu Chuyện Chưa Muốn Khép Lại: Ngài William Drea Adams, Chủ Tịch Thứ Mười Quỹ Quốc Gia Vì Nhân Văn Hoa Kỳ, Ông Joe Boulos và Một Buổi Chiều Trò Chuyện tại Nhà Vườn Bội Trân

The Largest Museum in Canada: The Royal Ontario Museum and Its Letter to Boi Tran, or Two Ways of Holding the World

Bảo Tàng Lớn Nhất Canada: Bảo Tàng Hoàng Gia Ontario và Thư Gửi Bội Trân, hay Hai Cách Giữ Lấy Thế Giới

Mr Ng Teck Hean was appointed Ambassador of Singapore to the Socialist Republic of Vietnam in August 2012. Prior to his current appointment, he headed the Policy Planning and Analysis Directorate I (Southeast Asia) in the Ministry of Foreign Affairs. Mr Ng joined the Singapore Foreign Service in 1992. He served his first overseas assignment in the Singapore Embassy in Washington DC, USA, as First Secretary, from 1995 to 1998. Mr Ng was appointed as Special Assistant to then Minister for Foreign Affairs, Professor S Jayakumar, in 2002. He served his next overseas assignment as Deputy High Commissioner in Kuala Lumpur, Malaysia, from 2003 to 2006.He was conferred the National Day Award (Public Administration Medal) in 2003 and 2013 by the Government of Singapore.

Cuộc Gặp Gỡ Ngoại Giao & Văn Hoá, hay Ngoại giao như một Hình thái Trải nghiệm của Sự Sống

Khai Dấu Đầu Tiên Của Việt Nam: Thục Đoan cùng Christie’s, hay Người Phụ Nữ Việt Đầu Tiên Góp Phần Vào Phiên Đấu Giá Mỹ Thuật Việt Nam Mang Tính Cột Mốc “Truy Tưởng Giai Sự: Tuyển Chọn Mỹ Thuật Việt Nam” với Vai Trò Cố Vấn Mỹ Thuật và Biên Dịch

Group Exhibition "Chòn Chòn"

Triển Lãm Nhóm “Chòn Chòn”, 2015, Hay Vòng Tròn Như Một Chân Trời Chung Giữa Hà Nội và Huế, với Sự Đồng Hành Của Phòng Tranh Bội Trân

Brigitte Woman: Nơi Căn Bếp Nở Thành Nụ Cười

Cuộc Gặp Gỡ Ngoại Giao Tại Huế: Nơi Văn Hoá Trở Thành Ngôn Ngữ Của Quốc Gia hay Thẩm Quyền Lặng Lẽ của Văn hoá

Painter Boi Tran depicting her oil painting in 2014

Tinh Hoa Của Hai Thế Giới: Con Đường Phía Trước Luôn Rộng Mở, Nữ Hoạ Sĩ Của Huế Mộng Và Thơ

Tran Nguyen Dan, Deputy Director, Vietnam National Fine Arts Museum (1998-2003); Boi Tran and Cao Trong Thiem, Director, Vietnam National Fine Arts Museum (1998-2003); Hanoi, circa 2000.

Cao Trọng Thiềm, Một Bức Thư, 2013, Hay Khoảnh Khắc Khi Thiết Chế Dừng Lại Trước Một Không Gian Sống

Dư Âm Ký Ức: Bội Trân trong Lá Thư của Vĩnh Tường

Hoang Vien Restaurant, Founded and Managed by Artist Boi Tran

Tạp chí DestinAsian: Khao vị Huế

Bội Trân và Ngôn Ngữ của Vị | Một Lối Rẽ Trong Hành Trình Ẩm Thực Á Đông của John Krich

Anthony Bourdain tại Nhà Vườn Bội Trân | CNN Parts Unknown: Sống Động Việt Nam

Dinh Cuong, Boi Tran, Truong Be and Vinh Phoi, Hue, circa 2010

Bội Trân Trong Cái Nhìn Của Các Họa Sĩ Việt Nam: Một Bài Thơ Của Đinh Cường

ZDF Journalist Peter Kunz and Painter Boi Tran

Peter Kunz và Vẻ Đẹp Dịu Dàng của Khu Vườn Bội Trân: Một Cuộc Đối Thoại của Những Tâm Hồn

Nhà Vườn Bội Trân và Ân Tứ Từ Cội Nguồn, Một Ký Ức Được Gìn Giữ

Nơi Tâm Giao Hội: Khúc Tri Ân của Gilbert Montagné dành cho Nhà Vườn Bội Trân

Travel + Leisure: Ẩm Thực Việt Nam, Cẩm Nang Toàn Diện

madonna

“Madonna” của Bội Trân: Lần Xuất Hiện Đầu Tiên Và Một Kết Quả Đáng Ghi Nhận Tại Sotheby’s, 2008

Bội Trân và Uỷ Thác Thầm Lặng: Gìn Giữ Những Phác Thảo Bị Lãng Quên của Bùi Xuân Phái và Một Thế Hệ Nghệ Thuật

Tran Luu Hau (Vietnam, 1928-2020) and Boi Tran on the occasion of Boi Tran's Solo Exhibition: The Call From My Within at Minh Chau Art Gallery, Hanoi, circa 2000.

Vượt Ra Khỏi Nghệ Thuật: Trần Lưu Hậu, Bội Trân và Đạo Nghệ của Sự Trân Trọng

Singapore Delegation at Boi Tran Garden

Nhịp Cầu Thanh Nhã: Nhà Vườn Bội Trân Đón Tiếp Phái Đoàn Văn Hoá Singapore

Tran Ninh Ho's Handwriting to Boi Tran, 2005, "To love and esteem Artist Boi Tran and your family. Hanoi, Early Summer 2005."

Bội Trân và Trang Bìa Thi Ca: Tranh Trong Ấn Phẩm của Trần Ninh Hồ

Boi Tran and Nguyen Trong Tao, 2017.

Tuổi Trẻ, Hoa, và Ngôn Ngữ Thầm Lặng trong Thiếu Nữ và Hoa của Bội Trân

Triển Lãm 'Tôi và Tiếng Gọi Từ Nội Tâm': Nguyễn Trung về Thế Giới Ân Mỹ và Hội Hoạ của Bội Trân