Bội Trân, "Những Thiếu Nữ Thanh Nhã Huế", 2015, Hay Sự Lựa Chọn Tất Yếu Của Phẩm Cách Chống Lại Số Mệnh
Trong khoảng lặng sau đổ vỡ, có người cất tiếng; có người chỉ khẽ thì thầm. Bội Trân vẽ.
Những Thiếu Nữ Thanh Nhã Huế, bảy dáng hình trong tà áo dài buông nhẹ, không đòi được nhìn thấy; họ hiện diện, như Huế đã từng hiện diện. Mang vết thương, lặng lẽ, mà rạng rỡ. Sự thanh nhã nơi họ không phải là phô bày, mà là một chốn nương náu, một dịu dàng được gìn giữ qua thời gian, qua mất mát.
Khi Melchior Dejouany bắt đầu hành trình đến với mỹ thuật Việt Nam, điều chạm tới ông không phải là vẻ huy hoàng, mà là một bức tranh tĩnh lặng của Bội Trân. Một im lặng đầy linh hồn. Bà không đứng cạnh những danh họa trong bộ sưu tập của ông, như Nguyễn Gia Trí, Lê Phổ hay Vũ Cao Đàm, để so sánh; bà đối thoại với họ, trong một ngôn ngữ của tiết chế, của những khu vườn thấm mưa, của những người phụ nữ mà sự thanh nhã chính là một hình thức bền bỉ.
Giữa sơn mài và di sản, tác phẩm của bà không ồn ào. Nhưng ở lại.
Boi Tran (Vietnam, B. 1957), "The Elegants Of Hué", 2015. Lacquer on panel (tetratych). Each: 160 x 80 cm. (62 63/64 x 31 1/2 in.); overall: 160 x 320 cm. (62 63/64 x 125 63/64 in.). Exhibited in The Phoenix Glue and the Broken Silk Thread: Important Vietnamese Artworks from the Melchior Dejouany Collection on 8-13 June 2024 at Christie's in Paris
Đến năm 1975, toàn bộ khu vực Huế đã chìm vào im lặng, những vết thương vẫn còn rỉ máu. Là điểm yếu địa giữa hai miền Nam và Bắc, Huế từng trải qua muôn vàn binh đao, bom rơi đạn nổ không dứt suốt thời loạn ly quốc biến.
Tử đạo và tận thế.
Người ta biết làm chi khi chẳng còn gì sót lại? Thậm chí ảnh xưa thời ấu niên cũng thành hư ảnh. Khi mà, từ thuở ấu niên, đã phải đối diện với tử khí triền miên, âm độc lặng lẽ mà tàn khốc, từng bước chứng kiến sinh ly tử biệt đoạt đi thân nhân, chẳng kịp một lời biệt ly.
Không bao giờ khuất phục. Tuyệt nhiên không. Tuyệt nhiên không than vãn.
Nước Việt ấy, trăm họ đều tham chiến. Không phải tất cả đều thắng.
Theo năm tháng, hậu gian khó, chậm rãi lắng nghe tiếng chim hót trở lại, uống ngụm trà xanh, nhẹ nhàng chịu những cơn mưa và nghiêm dưỡng gia đình. Kính cẩn tưởng nhớ con trai, người đã ra đi quá sớm, và mỉm cười lặng lẽ.
Luôn mỉm cười. Là một hậu duệ tự hào đời thứ 18 đầy tự hào của vị Thống lĩnh Đại Tướng Quân Hà Tĩnh Phan Quang Minh (1350–1454), lục tử của ngài là Phan Hữu Giá, người đã thiên cư phương Nam vùng đất chưa mang tên là Huế, vào năm 1438.
Hoạ pháp, như thần chú. Luôn là những con người ấy, là những cử chỉ ấy, là khu vườn ấy. Một tín ngưỡng không có nghi thức.
Bức sơn mài uy nghiêm mô tả 7 (không phải 8...) cô thiếu nữ trong tà áo dài.
Duyên dáng đến từ khoảng cách duy trì khéo léo, chứ không phải là vẻ gợi cảm, như trong tranh Nguyễn Trung, thầy của Bội Trân. Trầm lặng kín đáo, gần như khiêm cung, hòa mình vào hoa cỏ.
Xa xa, bên trái, một ngôi nhà sàn, căn nhà của dân tộc thiểu số mà nghệ sĩ đang tỉ mẫn cứu khỏi sự tàn phá. Xa hơn về phía phải, nhà rường, một ngôi nhà truyền thống của người Kinh, hoàn toàn bằng gỗ như nhà sàn. Và đó là viên môn.
Ở Huế.
Một cõi khép kín trên triền đồi.
Phẩm cách, khí giới tối thượng chống lại số mệnh.
Tựa cùng sẻ chia một mảnh vĩnh cửu.
Jean-François Hubert
Chuyên Gia Cấp Cao, Nghệ Thuật Việt Nam
Trích từ Phượng Giao Kết và Tơ Duyên Rời: Những Tác Phẩm Việt Nam Tiêu Biểu từ Bộ Sưu Tập Melchior Dejouany, Christie’s Paris, 8-13 Tháng 6, 2024
