Bội Trân: Người Đàn Bà Vẽ Giấc Mơ Huế
Thực hành của Bội Trân vượt ra ngoài hội hoạ, mở rộng vào việc tái kiến tạo không gian và ý thức thẩm mỹ của Huế. Dù các tác phẩm của bà thường gắn với những hình tượng nữ trầm lắng và cảm thức Phật giáo tĩnh tại, đóng góp rộng hơn của bà nằm ở khả năng chuyển hoá cảm quan hội hoạ thành một kiến trúc được sống. Tại đồi Thiên An và đồi Kim Sơn, bà kiến tạo một khu vườn dựa trên ngôn ngữ cấu trúc của nhà rường Huế, đồng thời diễn giải lại trong một bối cảnh đương đại.
Sự lựa chọn có ý thức các vật liệu tự nhiên, gỗ, gạch, ngói và đá, không phải là một sự quay về hoài niệm, mà là một lập trường. Khi tiết giảm sự hiện diện của thép, bê tông và kính, bà gợi mở một đạo lý không gian khác, đặt nền trên tính thẩm thấu, khả năng “thở” và sự liên tục với môi trường. Trong quan niệm của bà, kiến trúc không phải là một đối tượng đặt lên mặt đất, mà là một hình thức được cắm rễ vào trong đó.
Thông qua những môi trường được kiến tạo này, Bội Trân đưa ra một luận điểm văn hoá: di sản không tồn tại bằng việc lặp lại hình thức, mà bằng sự hiện thân bền bỉ của tinh thần. Vì vậy, Huế trong thực hành của bà không còn là một ký ức tĩnh tại, mà là một truyền thống đang vận động, đang sống.
TS. Phan Thanh Hải
Giám đốc, Sở Văn hoá và Thể thao, Thành phố Huế, Việt Nam
Một di sản được kiến tạo bởi một người phụ nữ, người từng là nàng thơ của nghệ thuật, và rồi, theo thời gian, chính bà trở thành nghệ thuật.
Có những họa sĩ vẽ bằng màu sắc. Có những người vẽ bằng ký ức. Và cũng có những người, như Bội Trân, vẽ bằng chính không gian sống của mình, nơi từng mái nhà, từng lối đi, từng tán cây trở thành một nét cọ, âm thầm mà bền bỉ dựng lại tinh thần Huế trong đời sống đương đại.
Boi Tran, Femmes au bord de l'étang aux lotus (Ladies by the Lotus Pond). 2019. Lacquer on panel (tetratych), 120 x 320 cm. (47 1/4 x 125 63/64 in.). Private Collection, Asia
Nhắc đến tranh của Bội Trân, người ta thường nghĩ đến những thiếu nữ áo dài với đôi mắt khép hờ, đến những gương mặt Phật tĩnh tại. Nhưng với Huế, Bội Trân còn là một huyền thoại của vẻ đẹp. Vẻ đẹp ấy không phô trương, mà thanh nhã, sâu và buồn như một câu hát Trịnh. Có một thời, bà là “nàng thơ” đi qua cảm hứng của nhiều văn nghệ sĩ. Hình bóng ấy thấp thoáng trong thơ Bửu Ý, trong những trang văn của Hoàng Phủ Ngọc Tường, trong âm nhạc Trịnh Công Sơn, và cả trong những bức chân dung của nhiều họa sĩ tên tuổi. Một vẻ đẹp không chỉ của dung nhan, mà của thần thái, cái thần thái rất Huế: trầm tĩnh, mong manh và đầy nội lực.
Nhưng nếu chỉ dừng lại ở tranh, ở ký ức nghệ thuật, có lẽ vẫn chưa chạm đến phần quan trọng nhất trong hành trình sáng tạo của bà. Bởi Bội Trân không chỉ vẽ trên toan. Bà vẽ bằng đất, bằng gỗ, bằng cây lá, bằng cách dựng nên những không gian sống mà ở đó con người có thể bước chậm lại và lắng nghe thiên nhiên.
Boi Tran, Bouddha Couché (Reclining Buddha). 2016. Lacquer on panel, 80 x 160 cm. (31 1/2 x 62 63/64 in.). Collection of Boi Tran Garden.
Boi Tran, Hué en Fleurs (Hue in Bloom), 2023-2025. Oil on canvas, 140 x 250 cm. (55 1/8 x 98 3/8 in.). Collection of Boi Tran Garden.
Trên đồi Thiên An, nơi thông reo suốt bốn mùa, bà dựng nên một nhà vườn như thể nó mọc lên từ lòng đất. Không có cảm giác của một công trình kiến trúc được áp đặt. Mọi thứ đều nhẹ, thấp, mở và hòa vào cảnh quan.
Điều đặc biệt trong tư duy kiến tạo của Bội Trân là sự lựa chọn vật liệu. Bà gần như chỉ sử dụng những gì thuộc về tự nhiên: gỗ, gạch, ngói, đá, đất nung… Trong không gian của bà, hầu như không thấy sắt thép, bê tông hay kính, những vật liệu của đô thị hiện đại. Không phải vì bà phủ nhận hiện đại, mà vì bà chọn một con đường khác: con đường của sự trở về.
Những mái ngói cũ thở cùng nắng mưa. Những cột gỗ sẫm màu mang theo dấu vết thời gian. Những bức tường gạch thô không trát kín, để cho rêu phong có chỗ mà sinh sôi. Không gian ấy không mới, nhưng cũng không cũ. Nó giống như một phần tiếp nối tự nhiên của nhà rường Huế, nhưng được đặt trong một bố cục rất đương đại, nơi con người được sống giữa thiên nhiên chứ không đứng ngoài thiên nhiên.
Boi Tran Garden constitutes a form of living heritage. At sunset, a water lily lake lies still beneath a fading blue sky streaked with coral clouds. Trees and open lawn frame the quiet water, where light lingers softly in reflection.
Nếu khu nhà vườn ở đồi Thiên An là bản dạo đầu, thì khu vườn trên đồi Kim Sơn là nơi tư duy ấy đạt đến độ chin muồi.
Không gian ở Kim Sơn không phải là một khu vườn theo nghĩa truyền thống. Đó là một cảnh giới sống. Những nếp nhà khiêm tốn ẩn dưới tán cây, những lối đi lát gạch dẫn qua hồ nước và những lối đi quanh vườn, những khoảng sân mở ra trời rộng… tất cả được tổ chức như một dòng chảy liên tục.
Ở đó, người ta nhận ra rõ hơn triết lý của Bội Trân: kiến trúc không phải để phô diễn, mà để ẩn mình. Nhà không đứng trên đất, mà nằm trong đất. Công trình không đối lập với thiên nhiên, mà trở thành một phần của thiên nhiên. Việc bà hầu như không sử dụng sắt thép, bê tông, kính… khiến không gian ấy có một cảm giác rất khác: ấm, mềm, thở được. Ánh sáng không phản chiếu chói gắt mà thấm qua từng lớp vật liệu tự nhiên. Không khí không bị chặn lại bởi những bề mặt lạnh, mà lưu chuyển qua các hiên, các cửa, các khoảng trống.
Đó không chỉ là một lựa chọn thẩm mỹ. Đó là một lựa chọn văn hóa.
Boi Tran Garden, in itself, is a form of living heritage.
Trong bối cảnh mà đô thị hóa đang làm cho không gian sống ngày càng trở nên cứng và kín, những nhà vườn của Bội Trân gợi lại một khả năng khác: sống chậm, sống sâu, sống hài hòa.
Và ở đây, ta lại thấy sự gặp nhau giữa con người nghệ sĩ và không gian nghệ thuật. Những gương mặt thiếu nữ trong tranh bà luôn mang vẻ tĩnh lặng nội tâm. Những ngôi nhà bà dựng lên cũng mang sự tĩnh lặng ấy. Đó là sự tĩnh lặng có năng lượng, thứ năng lượng khiến người ta bước vào là tự nhiên nói khẽ, tự nhiên đi chậm, tự nhiên muốn ngồi xuống thật lâu.
Huế từ lâu là đô thị của vườn. Nhưng để nhà vườn tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, nó cần những người biết hiểu tinh thần của nó, chứ không chỉ phục dựng hình thức bên ngoài. Bội Trân đã làm điều đó bằng chính đời sống của mình.
The art gallery of Boi Tran Garden.
Bà sống như cách bà vẽ. Và bà kiến tạo không gian như cách bà giữ gìn vẻ đẹp Huế: không ồn ào, không tuyên ngôn, nhưng bền bỉ, và hết sức cầu toàn, cầu toàn đến sự hoàn hảo.
Một ngày xuân đứng ở Kim Sơn vào một buổi chiều muộn, khi nắng rơi qua những tán lá và chạm vào mái ngói cũ, tôi chợt nghĩ: nếu vẻ đẹp của một đô thị di sản không chỉ nằm ở những công trình lớn, mà còn nằm ở những không gian sống mang tinh thần của nó, thì những nhà vườn của Bội Trân chính là một dạng di sản sống.
Một di sản được tạo nên bởi một người đàn bà từng là nàng thơ của nghệ thuật, và rồi chính mình trở thành một nghệ thuật.
Và trong không gian ấy, Huế hiện ra không phải như một ký ức đã qua, mà như một giấc mơ đang tiếp tục được vẽ: bằng gỗ, bằng ngói, bằng cây lá, bằng ánh sáng, và bằng một tâm hồn rất Huế.
Ngắm khu vườn, tôi tin vào tương lai.
Mùng 5 tết Bính Ngọ
Phan Thanh Hải
Giám đốc, Sở Văn hoá và Thể thao, Thành phố Huế, Việt Nam
