Từ Sơn Mài Đến Ánh Sáng: Một Khởi Đầu Từ Bội Trân
Nhà sưu tập người Pháp Melchior Dejouany từng gọi việc khám phá sơn mài hội hoạ là “một trong những mặc khải đẹp nhất” của đời mình. Khởi điểm của mặc khải ấy là một bức tranh của Bội Trân, tĩnh lặng, rạng sáng và không thể quên, được nhìn thấy tại Christie’s Hồng Kông năm 2012. Trong kỹ pháp nhiều lớp của bà, ông nhận ra điều gì đó sâu hơn: cảm xúc, tĩnh tại, linh hồn. Tác phẩm của bà không chỉ mở ra một cánh cửa dẫn vào mỹ thuật Việt Nam, mà còn dẫn vào một câu chuyện, một câu chuyện tiếp nối qua nhiều thế hệ, được gắn kết bởi tầm nhìn, sự dịu dàng và sức mạnh lặng lẽ của cái đẹp, vượt qua khoảng cách và nối liền những bờ biển xa.
Bộ Sưu Tập Melchior Dejouany: Phượng Giao Kết và Tơ Duyên Rời, Christie's Paris, 8-12 Tháng Sáu 2024. Ảnh: thucdoan.com
Người sưu tầm há phải kẻ vô tận?
Không.
Mà chính là bậc tri âm, kẻ lòng say ý thấu, lấy tâm huyết và trực giác tinh tường mà tuyển chọn kỳ tác, trước hết vì sở lạc tự thân. Giá trị của tác phẩm cốt ở sự tinh xảo kỹ pháp, thâm ý tình hoài, và câu chuyện nó truyền tải, dù minh hiển hay ẩn hiện.
Vào tháng 11 năm 2012, tại Christie’s Hồng Kông, tôi tình cờ tao ngộ một tác phẩm sơn mài của Bội Trân, nữ họa sĩ Việt Nam. Nhân duyên này đã dẫn lối đến cuộc gặp gỡ với Jean-François Hubert, chuyên gia cấp cao về Nghệ thuật Việt Nam, người đã cố vấn cho Christie’s suốt nhiều năm. Ông liền giới thiệu và giúp tôi hiểu sâu hơn về nghệ thuật hội họa của đất nước có nền văn hiến thâm hậu, ý vị phi thường này.
Đó là một sự khai sáng về thị giác đối với tôi, khi khám phá ra một thẩm mỹ gợi lên cảm giác tĩnh tại sâu sắc và thắp lên trong tôi niềm khao khát chia sẻ niềm đam mê ấy.
Phụ nữ trong tà áo dài, cảnh sắc trù phú, ký ức thời thuộc địa, nghiêm cẩn Nho phong, từ bi Phật ý—tất cả những khía cạnh này tạo nên một diện mạo Nghệ thuật Việt Nam, một biểu hiện sâu sắc của hồn cốt và tính thẩm mỹ của một dân tộc vĩ đại.
Vài năm sau, Christie’s đã dành cho tôi vinh dự to lớn khi trưng bày một phần bộ sưu tập của tôi tại không gian tráng lệ tại Paris. Tôi xin bày tỏ lòng tri ân chân thành đến Christie’s vì sự tin tưởng, và đến đội ngũ đầy nhiệt huyết vì sự cống hiến không ngừng nghỉ của họ.
Qua năm tháng, tôi đã nỗ lực kiến tạo một bộ sưu tập các tác phẩm phản ánh tám thập kỷ Nghệ thuật Việt Nam (1935-2015), trải dài từ sơn mài, bột màu và mực tàu trên lụa, chì, sơn dầu trên toan, đến điêu khắc. Hẳn là tôi còn bỏ sót đôi điều.
Qua triển lãm này, quý vị sẽ có dịp chiêm ngưỡng những tác phẩm tôi tuyển chọn kỹ lưỡng từ các bậc danh hoạ thuộc nửa đầu thế kỷ 20, một số trong đó đã sống tại Pháp, nơi họ đang yên giấc vĩnh hằng, cho phần lớn cuộc đời, như Lê Phổ, Mai Trung Thứ và Vũ Cao Đàm, cùng với những bậc kỳ tài chủ yếu sáng tác tại cố quốc, như Nguyễn Gia Trí, Lương Xuân Nhị và Hoàng Tích Chù. Cũng không thể không kể đến tác phẩm của thế hệ hậu sinh, những người thanh thoát kế thừa và khéo léo tiếp nối mạch sống sinh động của hội họa Việt, như Bội Trân, Nguyễn Trung và Trương Bé. Lê Phổ, Mai Trung Thứ, and Vũ Cao Đàm, while others primarily painted in Vietnam, like Nguyễn Gia Trí, Lương Xuân Nhị, and Hoàng Tích Chù. There are also works by painters from a more recent generation who gracefully and subtly extend the extraordinary vitality of Vietnamese painting, such as Bội Trân, Nguyễn Trung, and Trương Bé.
Xét đến lịch sử đầy biến động của Việt Nam trong thế kỷ 20, điều khiến tôi kính phục nhất là sự tinh tế đáng kinh ngạc, kỹ pháp điêu luyện, và tâm ý tôn sùng mỹ học hiện diện trong những tác phẩm được sáng tạo. Một số tác phẩm ấy cũng là là chứng tích thầm lặng, khắc ghi bao thăng trầm và quốc biến mà dân tộc Việt đã trải qua suốt thời tao loạn.
Trong thế kỷ 21 đầy biến động này, những tác phẩm ấy tựa minh chứng trường tồn, nhắc nhở nhân về chân nghĩa, mỹ cảm và đạo thống bất diệt.
Dù lịch sử Việt Nam trong thế kỷ XX trải qua nhiều biến động và khắc nghiệt, chính sự tinh tế hiếm có, kỹ pháp điêu luyện và lời ngợi ca vẻ đẹp đã hiện lên từ những tác phẩm này.
Melchior Dejouany.
Thú thực rằng: khám phá nghệ thuật họa sơn mài chính là một trong những khai ngộ mỹ cảm kỳ diệu bậc nhất mà tôi từng chứng nghiệm.
Tôi vốn trọng kỹ pháp nghệ thuật nói chung, đặc biệt là quy trình tỉ mỉ của sơn mài. Nghệ thuật này đòi hỏi sự công phu khéo léo của những bậc nghệ nhân phương Bắc, những người cần mẫn từng lớp từng lớp sơn, hoà cùng chất liệu quý như ngọc xà cừ, vỏ trứng, đa sắc màu, rồi kết lại bằng lớp sơn phủ bóng hoàn mỹ. Quy trình công phu ấy kéo dài nhiều tháng đến hàng năm, để tạo nên tác phẩm rực rỡ, huy hoàng. Tôi cũng say mê trước tự do sáng tác trong bố cục, cùng những cảnh sắc kỳ vĩ và những bối cảnh tao nhã, thanh tú, nơi hình tượng và ý niệm giao hoà, vừa hữu hình vừa trừu tượng, tạo nên một thế giới nghệ thuật thăng hoa kỳ ảo.
Ngày nay, Việt Nam được ca ngợi bởi những bước tiến vượt bậc về kinh tế, nhưng tôi hy vọng rằng triển lãm này sẽ khơi mở cho thế giới thấy rằng, mỹ thuật Việt, mà nước Pháp đã góp phần khai quật, cũng xứng đáng chiếm giữ một địa vị chính đáng trong dòng chảy của lịch sử nghệ thuật.
Mối giao kết giữa Pháp và Việt vốn thâm sâu, trải dài qua nhiều thế hệ. Qua nghệ thuật, chúng ta có thể trực cảm mối thâm tình ấy, cảm nhận tận tường sự phong phú và tinh thần phổ quát của văn hoá Việt Nam.
Mối tương giao giữa Pháp và Việt Nam xưa nay đã lâu dài và gắn bó thiết thực. Nay, qua những tác phẩm nghệ thuật trưng bày ở đây, tận mắt, cận cảnh. Ta có thể lĩnh hội cái tinh túy của văn hóa, thấu đạt sự phồn vinh và tính phổ quát của một nền văn hiến cổ kính.
Melchior Dejouany
Paris, Tháng Sáu 2024
