Bùi Xuân Phái Và Những Tri Kỷ Thân Thiết, Nguyễn Trọng Niết Và Nguyễn Bá Đạm, 1988, Hay Cuốn Ký Hoạ Và Những Tác Phẩm Cuối Cùng Của Một Đời Quan Sát
Cuốn ký họa đề tháng 6 năm 1988 mở ra góc nhìn hiếm hoi về những ngày cuối của Bùi Xuân Phái. Gồm các ký hoạ và ghi chép ngắn, nó không ghi lại hình ảnh, mà ghi lại sự hiện diện. Được lưu giữ bởi Nguyễn Trọng Niết và trong vòng tròn thân hữu có Nguyễn Bá Đạm, hành trình của cuốn ký hoạ và tác phẩm đến Bội Trân và Phòng Tranh Bội Trân là sự tiếp nối của niềm tin và ký ức.
Bùi Xuân Phái là một trong những tên tuổi quan trọng của mỹ thuật Việt Nam đương đại. Sinh ra tại Hà Nội, nơi ông sống và làm việc gần như trọn đời, ông tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1945 và sau đó giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Hà Nội. Tác phẩm của ông hiện diện trong nhiều bộ sưu tập quan trọng trong và ngoài nước, được ghi nhận bởi ngôn ngữ tạo hình riêng biệt và chiều sâu cảm xúc bền vững.
Tuy nhiên, bên cạnh những hình ảnh quen thuộc về phố Hà Nội hay sân khấu chèo, tồn tại một mảng tư liệu mang tính riêng tư hơn, nơi hội họa không còn nhằm biểu đạt thế giới, mà chỉ ghi nhận sự hiện diện của nó.
Tháng 6 năm 1988, trong những ngày cuối đời, Bùi Xuân Phái thực hiện một số ký hoạ và ghi chép, được lưu giữ trong một cuốn sổ ký hoạ, đề ngày 20 tháng 6 năm 1988. Những trang này không tạo thành một loạt tác phẩm theo nghĩa thông thường. Chúng không phải phác thảo chuẩn bị, cũng không là bố cục hoàn chỉnh.
Chúng tồn tại như những mảnh quan sát.
Một chân dung tự hoạ xuất hiện trong đó. Với những nét vẽ tối giản, bức vẽ không nhằm đạt đến truyền thần hay cực thực (Hyperrealism), mà ghi lại một trạng thái, một sự hiện diện, một khoảnh khắc ý thức.
Bên cạnh đó là những dòng ghi chép ngắn, nhắc đến tình trạng của Trần Văn Cẩn, sự ra đi của bạn bè Lê Quốc Lộc và Nguyễn Dung, và nhịp sống lặng lẽ của bệnh tật. Không có tự sự, không có diễn giải.
"Hôm nay mình nghe nói ông Trần Văn Cẩn đang ốm nặng. Có lẽ cũng phải đi bệnh viện.
Từ hôm mình ốm, tiêu tiền rất ít, hầu như không.
Năm ngoái vào dịp này, Lê Quốc Lộc, Nguyễn Dung ra đi.”
Những dòng chữ này không tìm kiếm ý nghĩa. Chúng không kiến tạo ký ức. Chúng ghi nhận thời gian.
Để hiểu cuốn sổ kí hoạ, không thể chỉ nhìn vào người nghệ sĩ, mà còn phải nhìn vào những người đã ở bên ông.
Nguyễn Trọng Niết và Nguyễn Bá Đạm, cùng với nhiếp ảnh gia Trần Văn Lưu và nhà văn Nguyễn Tuân, tạo thành một vòng tròn đồng hành xuyên suốt những năm tháng khó khăn, im lặng và cô lập của Bùi Xuân Phái.
Vòng tròn này không định nghĩa tác phẩm của ông. Nó giữ cho sự hiện diện của ông được tiếp tục.
Cuốn sổ được lưu giữ bởi Nguyễn Trọng Niết, người từng nhận được những ký hoạ từ Bùi Xuân Phái trong những khoảnh khắc đời sống chung, trong đó có một quyển sổ gồm các tác phẩm vẽ tặng nhân dịp triển lãm gốm của ông. Trên những trang sổ, Nguyễn Trọng Niết ghi lại:
“Bức ghi cuối cùng của Anh Phái trước khi đi xa. Có tự dạng của anh ghi ở mặt sau.”
Một câu đơn giản. Nhưng xác lập một khoảng gần.
Nhiều năm sau, tại Hà Nội, Bội Trân gặp Nguyễn Trọng Niết và Nguyễn Bá Đạm, lắng nghe những câu chuyện và nhìn lại những gì họ đã gìn giữ. Những cuộc gặp này không tái dựng quá khứ như lịch sử.
Chúng truyền lại như một kinh nghiệm sống.
Hành trình của cuốn sổ, từ Bùi Xuân Phái đến Nguyễn Trọng Niết, và sau đó đến Bộ sưu tập Bội Trân và Phòng Tranh Bội Trân, không phải là sự chuyển giao sở hữu. Đó là sự tiếp nối của niềm tin và ký ức.
Cuộc đời của Bùi Xuân Phái thường được nhắc đến qua những khó khăn và hạn chế. Sau sự kiện Nhân Văn, ông bị cấm triển lãm trong nhiều năm. Sự ghi nhận đến muộn, với Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996.
Nhưng tất cả điều đó không hiện diện trong cuốn sổ này.
Không có tự sự về gian khó. Không có ý thức về di sản.
Chỉ còn những trang vẽ và ghi chép không nhằm kết thúc, mà tiếp tục quan sát.
Trong ý nghĩa đó, cuốn ký hoạ và những tác phẩm tháng 6 năm 1988 không phải là kết thúc của một hành trình mà là trạng thái cuối cùng của một đời sống vẫn còn đang nhìn, đang ghi nhận, đang hiện diện.
Và rồi, không còn nữa.