Vượt Ra Khỏi Nghệ Thuật: Trần Lưu Hậu, Bội Trân và Đạo Nghệ của Sự Trân Trọng
Gọi tên một đồng nghiệp một cách công khai là ghi nhận không điều kiện. Trong những dòng chữ của mình, Trần Lưu Hậu xác nhận Bội Trân không chỉ như một họa sĩ, mà như một sự hiện diện nơi nghệ thuật được gìn giữ, được sống, và được trao đi.
Trong nghệ thuật, hiếm khi một họa sĩ nói về một họa sĩ khác với sự rõ ràng không phụ thuộc vào bối cảnh, lý thuyết hay khoảng cách. Thông thường, sự ghi nhận được trung gian hóa, được làm mềm, hoặc được đặt trong ngôn ngữ của phê bình. Nhưng có những khoảnh khắc khi tất cả những lớp trung gian ấy rơi đi, và điều còn lại là một sự gọi tên trực tiếp, bắt nguồn từ hiểu biết thực sự.
Những dòng chữ Trần Lưu Hậu viết cho Bội Trân thuộc về dạng hiếm hoi ấy. Ông không mô tả bà qua phạm trù, cũng không đặt bà vào một dòng chảy hay trường phái cụ thể. Thay vào đó, ông viết từ sự hiểu biết về con người cũng như về thực hành nghệ thuật, và chính vì vậy, những gì ông nói trở nên trọn vẹn hơn.
Năm 2001, một lời mời được gửi từ Hà Nội cho triển lãm Thiên nhiên và Con người từ một góc nhìn cũ. Bên cạnh tính trang trọng của thiệp mời, một dòng ghi chú viết tay xuất hiện, mời Bội Trân ra Hà Nội, gặp gỡ, xem tranh. Cử chỉ ấy vượt qua ranh giới giữa nghề nghiệp và cá nhân, phản ánh một mối liên hệ không cần định nghĩa. Nó đã được hiểu.
Theo thời gian, sự hiểu biết ấy trở nên rõ ràng hơn trong lời viết. Trần Lưu Hậu viết: “Thân tặng Bội Trân người mà Huế phải tự hào.”
Trong câu này, điều được xác nhận không chỉ là một cá nhân, mà là vị trí của bà trong một vùng đất. Được gọi tên như vậy là được nhìn nhận như một người mang theo và phản chiếu một giá trị văn hoá vượt ra ngoài thành tựu cá nhân.
Ông tiếp tục: “Thân tặng Bội Trân - người đẹp và dịu dàng nhất Việt Nam.”
Ở đây, ngôn ngữ không hướng đến lời khen bề mặt, mà đến một sự nhận ra về phong thái, về cách hiện diện. Nó cho thấy một nghệ sĩ không chỉ được định nghĩa bởi tác phẩm.
Và sau cùng: “Thân tặng Bội Trân người đẹp và vẽ tranh đẹp không thua kém bất kỳ ai.”
Câu chữ này không do dự. Không đặt điều kiện. Không cần so sánh. Nó đặt Bội Trân vào chính trường hội họa, không như ngoại lệ, không như một phân loại, mà như một họa sĩ ngang hàng.
Khi đặt cạnh nhau, những dòng chữ này không còn là lời khen đơn lẻ. Chúng hình thành một cách nhìn bao trùm nhiều vai trò.
Bội Trân không chỉ được nhìn như một họa sĩ. Bà được nhận ra như một người duy trì nghệ thuật qua nhiều hình thức, sáng tác, sưu tập, và tạo dựng không gian cho nghệ thuật tồn tại.
Với tư cách họa sĩ, tác phẩm của bà hiện diện trong một ngôn ngữ cá nhân được hình thành qua kỷ luật và bền bỉ.
Với tư cách nhà sưu tập, bà đã gìn giữ và quy tụ những tác phẩm có thể đã bị phân tán, tạo nên một tính liên tục vừa mang tính lịch sử, vừa mang tính sống.
Với tư cách người tổ chức và lưu chuyển nghệ thuật, bà đã kiến tạo những điều kiện để nghệ sĩ, tác phẩm và công chúng gặp nhau, không qua trừu tượng, mà qua trải nghiệm.
Chính tổng thể ấy là điều mà lời của Trần Lưu Hậu, trong sự trực tiếp của nó, bắt đầu hé lộ.
Ghi nhận một nghệ sĩ theo cách này không phải là nâng họ lên bằng tu từ, mà là nhìn nhận toàn bộ sự hiện diện của họ trong nghệ thuật. Không chỉ điều được tạo ra, mà cả điều được gìn giữ.
Tại Phòng Tranh Bội Trân, và sau này là Nhà Vườn Bội Trân, sự hiện diện ấy không bị tách thành vai trò. Nó liên tục. Người họa sĩ, người sưu tập, và người kiến tạo không gian nghệ thuật không phải là những bản dạng tách rời, mà là những phương diện của một thực hành duy nhất.
Theo nghĩa đó, điều mà Trần Lưu Hậu gọi tên không chỉ là một cá nhân. Đó là một cách hiện hữu trong nghệ thuật; một cách không tách rời sáng tạo khỏi trách nhiệm, cũng không tách rời sự ghi nhận khỏi sự tôn trọng.