Dâng Tặng Của Tĩnh Lặng: Bút Tích Thiền Gửi Nữ Sĩ Bội Trân
Thiên Thệ Tử Thích Chơn Hương
Có những khoảnh khắc không tự cất tiếng, mà vẫn ở lại. Một khoảnh khắc như thế đã lặng lẽ diễn ra tại khu vườn Bội Trân, nơi các chư vị thiền sư dừng chân trong sự tĩnh tại của không gian. Không có sự sắp đặt nào; và cũng không cần thiết. Trong sự tĩnh lặng được cùng chia sẻ ấy, một bài thơ được trao tặng, không như lời tôn vinh, mà như một sự ghi nhận, một suy tư về cách một đời sống, được hun đúc bởi thời gian và trải nghiệm, lặng lẽ đạt đến sự an nhiên.
Có những khoảnh khắc không tìm cách được ghi nhớ, mà vẫn ở lại.
Chúng không tự xưng là sự kiện. Không mang dấu vết của nghi lễ. Và rồi, theo cách rất tự nhiên, chúng tồn tại, không phải như một cảnh tượng, mà như một hiện diện.
Một khoảnh khắc như thế đã diễn ra lặng lẽ tại Nhà Vườn Bội Trân, khi các chư vị thiền sư, dừng chân trong không gian tĩnh tại ấy. Trong số đó có Thiện Thệ Tử Thích Chơn Hương từ chùa Quảng Tế, cùng Thích Trí Tựu của chùa Linh Mụ và Thích Thiện Phước của chùa Châu Lâm.
Không có sự sắp đặt. Và cũng không cần thiết
Khu vườn đón các vị thiền sư như cách nó vẫn đón mọi hiện diện không vội vã. Ánh sáng len qua gỗ và tán lá. Những câu chuyện khẽ đến rồi tan đi. Sự tĩnh lặng không phải là khoảng trống, mà là một trạng thái được cùng chia sẻ.
Điều diễn ra ngày hôm ấy không phải là một sự kiện. Nó gần với một sự nhận ra.
Trong bầu không khí ấy, một bài thơ được trao tặng. Do Thích Chơn Hương gửi đến nữ sĩ, họa sĩ Bội Trân, văn bản mang nhan đề giản dị Tặng Nữ Sĩ Bội Trân. Không hoa mỹ, không khoa trương, bài thơ mang dáng dấp của một điều được nhìn thấy, hơn là được sáng tác:
Tinh tuý hun đúc nên nữ sĩ
Dịu hiền tha thướt nét đoan nghiêm,
Cuộc đời tôi luyện thành chí khí
Nhẹ nhàng thanh thoát sống bình yên.
Thoạt nhìn, bài thơ như đang nói về một con người. Nhưng thực ra, nó nói về một quá trình.
Dòng mở đầu, “tinh tuý hun đúc”, gợi ý không phải về sự thừa hưởng, mà là sự chưng cất. Người phụ nữ được nói đến không được định nghĩa bởi địa vị hay vai trò, mà bởi những gì đã được hình thành một cách chậm rãi bên trong. Sự tinh luyện ở đây không mang tính trang trí. Nó là kết quả của thời gian, của áp lực, của một đời sống được sống một cách chú tâm.
Những câu tiếp theo vận hành với một tính hai mặt lặng lẽ. Sự duyên dáng đi cùng với kỷ luật. Sự dịu dàng đi cùng với sức bền. Bài thơ không tách rời những phẩm chất này, mà cho phép chúng cùng tồn tại, như cách chúng thường hiện diện trong đời sống thực. Điều có vẻ mềm mại không hề mong manh. Điều có vẻ tĩnh tại đã từng trải qua.
Dòng thứ ba mở ra điểm chuyển: “Những biến thiên của cuộc đời tôi luyện nên ý chí của nàng.” Đây là nơi bài thơ trở nên sâu sắc hơn. Nghịch cảnh không được đặt như một sự gián đoạn, mà như một yếu tố hình thành. Ngôn ngữ không kịch tính hoá gian khó. Nó hấp thụ nó. Sức mạnh không xuất hiện từ sự chống lại, mà từ sự chuyển hoá.
Trong bản tiếng Việt, cảm thức này trở nên gần gũi hơn:
Cuộc đời tôi luyện thành chí khí
Nhẹ nhàng thanh thoát sống bình yên.
Ở đây, ý niệm về việc được “tôi luyện” bởi cuộc đời vừa mang sức nặng, vừa mang sự giải phóng. Điều được hình thành không trở nên cứng lại. Nó trở nên nhẹ hơn. Một dạng tự do nội tâm xuất hiện, không phải bất chấp trải nghiệm, mà chính nhờ trải nghiệm.
Những dòng cuối đưa vào một sắc thái rất con người:
Tao nhân mặc khách hờn ganh tỵ
Đáp lại bao dung một nụ cười
Đây có lẽ là khoảnh khắc bộc lộ nhiều nhất của bài thơ.
Sự được nhìn nhận, văn bản gợi ý, không bao giờ là trung tính. Được nhìn thấy cũng đồng nghĩa với việc bị đo lường, đôi khi một cách không công bằng. Sự hiện diện của đố kỵ được thừa nhận mà không nhấn mạnh. Nó được xem như một phần của điều kiện con người, chứ không phải là sự phá vỡ nó.
Điều quan trọng nằm ở cách đáp lại.
Không có sự phòng vệ, không có sự điều chỉnh, không có sự rút lui. Chỉ có sự rộng lượng, và một nụ cười. Không phải như một sự thể hiện, mà như một khuynh hướng tự nhiên. Đây là một dạng sức mạnh không tìm cách khẳng định chính nó.
Theo cách này, bài thơ vượt qua sự mô tả. Nó trở thành một suy tư về cách hành xử. Nó không đặt câu hỏi Bội Trân là ai. Nó gợi ý cách một con người có thể giữ được sự toàn vẹn của mình.
Tại Bội Trân, điều này không phải là một ý niệm trừu tượng.
Chính không gian mang cùng một logic tĩnh lặng. Kiến trúc không chi phối. Nó nhường cho cảnh quan. Tranh không tranh giành sự chú ý. Chúng hiện diện, để thời gian hoàn tất điều mà ánh nhìn bắt đầu. Ngay cả sự tiếp đãi cũng diễn ra không dư thừa, được dẫn dắt bởi một hiểu biết rằng sự tinh tế nằm ở sự tiết chế.
Có lẽ chính vì vậy, cuộc gặp gỡ giữa các vị thiền sư và người hoạ sĩ không mang cảm giác ngẫu nhiên hay mang tính biểu tượng. Nó mang cảm giác đồng điệu.
Bài thơ ngày nay vẫn tồn tại như một văn bản. Một tờ giấy, đánh máy, không trang trí.
Và thế nhưng, điều nó mang theo vượt ra ngoài hình thức của nó.
Nó không chỉ là một văn bản để đọc, mà là một cử chỉ để giữ. Một khoảnh khắc nơi ngôn ngữ, hiện diện, và sự thấu hiểu đã trong giây lát đạt đến một sự cân bằng.