Vượt ra ngoài câu chuyện ảnh hưởng: Nhìn lại mỹ thuật hiện đại Việt Nam qua Vọng Đông Kinh
Được tổ chức tại DE SARTHE, Hồng Kông, triển lãm Vọng Đông Kinh: Mỹ thuật hiện đại Việt Nam mở ra một cách nhìn sâu sắc về tiến trình hình thành và phát triển của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX. Qua sự tuyển chọn tinh tường những tác phẩm hội họa, sơn mài và điêu khắc, cùng tư duy giám tuyển giàu chiều sâu học thuật, triển lãm làm sáng tỏ những cuộc giao lưu nghệ thuật, những tìm tòi về chất liệu và sự chuyển hóa ngôn ngữ tạo hình, qua đó đóng góp đáng trân trọng vào việc nghiên cứu và khẳng định vị thế của mỹ thuật Việt Nam trên trường quốc tế.
Lịch sử mỹ thuật hiện đại Việt Nam từ lâu thường được nhìn nhận qua cuộc gặp gỡ giữa truyền thống hàn lâm châu Âu và di sản nghệ thuật bản địa. Giữ vị trí trọng yếu trong tiến trình ấy là Trường Mỹ thuật Đông Dương, thành lập tại Hà Nội năm 1924. Song giá trị của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam không chỉ nằm trong sự tiếp nhận ảnh hưởng từ hội họa Pháp, mà còn được xác lập bởi khả năng dung hội, diễn giải và chuyển hóa nhiều truyền thống thị giác thành những ngôn ngữ tạo hình mang bản sắc riêng.
Được tổ chức tại DE SARTHE, Hồng Kông, triển lãm Echoes of Tonkin: Vietnamese Modern Art (Vọng Đông Kinh: Mỹ thuật hiện đại Việt Nam) mở ra một cách nhìn sâu sắc về lịch sử ấy. Quy tụ mười bốn tác phẩm hiện đại có niên đại từ khoảng năm 1905 đến năm 1960, cùng hai pho tượng Chăm, triển lãm khảo sát những mối liên hệ giữa giao lưu nghệ thuật, sự cách tân chất liệu, bản sắc văn hóa và ký ức.
Đồng giám tuyển bởi Leah Đỗ và Trần Đình Thục Đoan, với sự cố vấn học thuật của Jean-François Hubert, triển lãm nổi bật bởi sự tuyển chọn công phu và những cuộc đối thoại được kiến tạo giữa các tác phẩm thuộc nhiều thời kỳ, truyền thống nghệ thuật khác nhau.
Những cuộc gặp gỡ và chuyển hóa nghệ thuật
Triển lãm mở đầu bằng hai bức tranh của Albert Cézard, sáng tác khoảng năm 1905. Sự tương phản giữa cảnh sinh hoạt bên sông và đời sống gia đình gợi lên hai phương thức quan sát Việt Nam trước khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời.
Bức Portrait d’homme (Chân dung người đàn ông) của Victor Tardieu, sáng tác khoảng năm 1923, đưa người xem đến một mối quan tâm khác: cá tính và chiều sâu tâm lý của nhân vật. Những tác phẩm này tạo dựng một bối cảnh lịch sử đáng quý để nhận diện những chuyển biến nghệ thuật về sau.
Bức Le Bol bleu (Chiếc bát xanh) của Lê Phổ, sáng tác năm 1930, cũng là năm ông tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Đông Dương, tiêu biểu cho khả năng sáng tạo nảy sinh từ cuộc gặp gỡ giữa các truyền thống. Không gian một gia đình khá giả ở miền Bắc Việt Nam được thể hiện bằng những nguyên lý bố cục hàn lâm châu Âu, nhưng vẫn lưu giữ một cảm quan riêng về văn hóa bản địa và vẻ tinh tế của chất liệu lụa.
Ở đây, hai truyền thống thị giác không đơn thuần cùng hiện diện, mà được chuyển hóa thành một ngôn ngữ hội họa thống nhất.
Sơn mài và tinh thần hiện đại
Một thành tựu đáng chú ý của triển lãm là cách tôn vinh sơn mài như một trong những ngôn ngữ biểu đạt tinh luyện nhất của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Trong La jeune femme et le fleuve (Thiếu nữ và dòng sông) của Alix Aymé, sắc vàng đồng thời trở thành bầu trời và mặt nước, được phân biệt bằng những biến đổi tinh vi của kết cấu và ánh phản chiếu. Chất liệu, vì thế, trực tiếp tham gia vào việc kiến tạo không gian hội họa.
Chiếc hộp sơn mài House near the River (Ngôi nhà bên sông) của Phạm Hậu mở rộng khả năng sáng tạo ra ngoài khuôn khổ bức tranh truyền thống, biến toàn bộ vật thể thành một chỉnh thể tạo hình.
Đến Bateaux dans la baie d’Halong (Những con thuyền trên vịnh Hạ Long), sáng tác năm 1960, Nguyễn Gia Trí mang đến một cách biểu đạt trầm lắng hơn. Sắc màu tiết chế cùng những hình thể giản lược gợi nên một phong cảnh như đã được chắt lọc qua miền hồi tưởng.
Đặt trong mối tương quan, các tác phẩm làm sáng tỏ sự phát triển của sơn mài thành một ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại đặc sắc, nơi kỹ thuật điêu luyện hòa quyện cùng sức sáng tạo phong phú.
Khoảng cách, ký ức và bản sắc nghệ thuật
Triển lãm còn gợi mở mối quan hệ giữa trí tưởng tượng nghệ thuật và khoảng cách địa lý.
Trong pho tượng đất nung Tête de femme (Đầu người phụ nữ) của Vũ Cao Đàm, sáng tác khoảng năm 1939, những hình thể giản lược và lý tưởng hóa cho thấy sự dịch chuyển từ quan sát trực tiếp sang hình ảnh được định hình bởi ký ức. Những dấu vết ngón tay và công cụ còn lưu giữ ở mặt sau tác phẩm nhắc đến sự hiện diện gần gũi của bàn tay người nghệ sĩ trong quá trình tạo tác.
Bức Mère et enfant (Mẹ và con) của Mai Trung Thứ, sáng tác năm 1959, lại biểu đạt một vẻ đẹp kín đáo khác. Qua sự giao cảm tinh tế giữa những cử chỉ của mẹ và con, người họa sĩ truyền tải tình mẫu tử và sự chiêm nghiệm bằng một ngôn ngữ tạo hình hết sức hàm súc.
Sự hiện diện của hai pho tượng Chăm, thể hiện hình tượng Đức Phật và thần Ganesha, càng làm phong phú chiều sâu lịch sử của triển lãm. Những tác phẩm ấy gợi nhắc sự đa dạng của các truyền thống văn hóa và tôn giáo từng hưng thịnh trên những vùng đất thuộc Việt Nam ngày nay, mở rộng tầm nhìn vượt khỏi sự hình thành của nền mỹ thuật hiện đại thế kỷ XX.
DE SARTHE: Giá trị học thuật và tầm nhìn giám tuyển
Giá trị đặc sắc của Vọng Đông Kinh không chỉ nằm ở phẩm chất nghệ thuật của những tác phẩm được giới thiệu, mà còn ở sự tinh tế trong tư duy trưng bày. Echoes of Tonkin lies not only in the quality of its works, but also in the intelligence of their presentation.
Dưới sự điều hành của Pascal de Sarthe, cùng sự cộng tác với hai đồng giám tuyển Leah Do và Trần Đình Thục Đoan, DE SARTHE đã quy tụ những tác phẩm đáng chú ý trong một cấu trúc lịch sử mỹ thuật chặt chẽ và giàu sức gợi.
Với nền tảng nghiên cứu cẩn trọng, hồ sơ xuất xứ và một ấn phẩm triển lãm được biên soạn công phu, dự án cho thấy khả năng đóng góp thiết thực của một gallery thương mại đối với công tác nghiên cứu học thuật và giao lưu văn hóa quốc tế.
Sự tin tưởng và lòng hào phóng của các nhà sưu tập, những người cho mượn tác phẩm, cũng giữ vai trò thiết yếu, tạo điều kiện để những sáng tác thuộc nhiều bộ sưu tập khác nhau cùng hiện diện trong một cuộc đối thoại lịch sử.
Trên hết, Vọng Đông Kinh khẳng định rằng mỹ thuật hiện đại Việt Nam xứng đáng được ghi nhận không chỉ bởi những ảnh hưởng đã tiếp nhận, mà còn bởi tính độc sáng và những thành tựu nghệ thuật của chính các họa sĩ, nhà điêu khắc đã góp phần tạo dựng nên lịch sử ấy.
Bằng sự tuyển chọn tinh tường và tinh thần khảo cứu nghiêm cẩn, DE SARTHE đã có một đóng góp đáng trân trọng vào việc nghiên cứu, giới thiệu và khẳng định vị thế của mỹ thuật Việt Nam trên trường quốc tế.
Thông tin triển lãm
Vọng Đông Kinh: Mỹ thuật hiện đại Việt Nam
Địa điểm: DE SARTHE, Hong Kong
Thời gian: 10 tháng 10 – 21 tháng 11 năm 2026
Đồng giám tuyển: Leah Đỗ và Trần Đình Thục Đoan
Nhà Vườn Bội Trân trân trọng gửi lời chúc mừng đến ông Pascal de Sarthe cùng toàn thể đội ngũ DE SARTHE nhân dịp triển lãm Vọng Đông Kinh.
