Bội Trân và Ngôn Ngữ của Vị | Một Lối Rẽ Trong Hành Trình Ẩm Thực Á Đông của John Krich
John Krich
Khi viết về Huế, John Krich dừng lại trong khu vườn của Bội Trân, nơi ánh sáng tắt trước món đầu tiên. Điều hiện ra không phải là bóng tối, mà là một dạng rõ ràng khác, nơi bữa ăn không còn được nhìn thấy, mà được ghi nhận.
Ánh sáng tắt trước khi bữa ăn bắt đầu.
Không phải do sắp đặt, mà như một điều kiện của chính nơi chốn, một sườn đồi nằm ngoài thành phố, nơi con đường dẫn về phía những lăng tẩm hoàng gia và buổi tối được phép đến mà không bị ngắt quãng. Trong một khoảnh khắc ngắn, bàn ăn chìm vào bóng tối. Rồi dần dần, đường nét trở lại, tán cây hé lộ bầu trời, và những món ăn hiện ra, không như sự trình bày, mà như sự hiện diện.
Không điều gì được bộc lộ ngay lập tức.
Mỗi yếu tố đều giữ lại. Một con tôm trong năm vị nằm trong thứ nước dùng trong trẻo không tìm cách gây ấn tượng. Một trái vả băm nhuyễn, nêm nếm, gợi lại cảm giác của cái sống mà không mô phỏng nó. Một bát súp được ninh trong nhiều giờ từ chối sự rút ngắn. Đây không phải là sáng tạo mới, cũng không phải diễn giải. Chúng thuộc về một dòng tiếp nối chưa bị đứt đoạn, chỉ tạm thời lệch đi, và ở đây, được lặng lẽ nối lại.
Trước khi chạm vào món ăn đầu tiên, người ta nhận ra rằng đây không phải là một nhà hàng theo nghĩa thông thường. Không gian này không tổ chức quanh việc phục vụ. Nó mở ra như một phần kéo dài của đời sống.
Phía trước là một phòng tranh dài, nơi những bức vẽ về phụ nữ và phong cảnh tồn tại trong trạng thái không cần giải thích. Phía sau, khu vườn mở ra với hồ sen, cây trái và những ngôi nhà gỗ không tái dựng truyền thống, mà tiếp tục nó. Trong hơn một thập kỷ, Bội Trân làm việc tại đây, vẽ và nấu trong cùng một không gian, không tách rời hai điều ấy.
Bà không di chuyển giữa các lĩnh vực.
Bà ở lại trong cùng một trạng thái.
Điều xuất hiện trên tranh và điều được đặt trên bàn không phải là hai thực hành song song. Chúng đi ra từ cùng một sự tiết chế, cùng một sự từ chối phô bày, cùng một sự chú tâm vào những gì không được phép mất đi.
“Ban đầu, tôi chỉ nấu cho bạn bè,” bà nói, không nhấn mạnh. “Sau đó dần dần có người tìm đến.”
Cử chỉ ấy không thay đổi. Nó chỉ được mở rộng.
Trong một thành phố thường được gọi là kinh đô ẩm thực của Việt Nam, nơi những mảnh vụn của ẩm thực cung đình còn tồn tại dưới những dạng thu nhỏ hoặc cách điệu, điều xuất hiện ở đây không phải là phục dựng theo nghĩa trình diễn. Không phải tái tạo. Không phải bảo tồn để trưng bày.
Mà là tiếp nối.
Ẩm thực Huế, trong hình thức tinh tế nhất của nó, chưa bao giờ được thiết kế cho sự dư thừa. Nó được cấu trúc bằng cân bằng, bằng khẩu phần nhỏ, bằng sự sắp đặt chính xác, một cảm quan đặt ngang nhau giữa màu sắc, hương vị và hình thức. Những nguyên tắc ấy không thể tái tạo bằng quy mô. Chúng chỉ có thể được duy trì bằng sự chú tâm.
Bội Trân không tuyên bố mình khôi phục điều đã mất. Bà không đặt mình vào một câu chuyện phục hồi. Thay vào đó, bà làm việc trong phần còn lại, chọn lọc, tinh chỉnh và để nó tiếp tục mà không bị biến dạng.
Đây không phải là hoài niệm.
Đây là trách nhiệm.
Cuộc đời của bà, cũng như không gian bà tạo dựng, không đi theo một đường thẳng duy nhất. Được đào tạo như một họa sĩ, hình thành qua nhiều năm thực hành tại Thành phố Hồ Chí Minh, bà trở về Huế không phải để rút lui, mà để tạo ra một nơi mà nghệ thuật, ký ức và đời sống có thể cùng tồn tại. Khu vườn chưa bao giờ được hình dung như một nhà hàng. Nó chỉ trở thành như vậy khi cần đón nhận những người tìm đến.
Điều được trao ở đây không phải là sự hiếu khách theo nghĩa thông thường. Không phải trình diễn. Không phải phục vụ.
Mà là một lời mời để ở lại.
Trong sự vắng mặt của dư thừa, một điều khác trở nên rõ ràng. Bữa ăn không tìm cách tái hiện quá khứ, cũng không diễn giải nó. Nó giữ một trạng thái nơi quá khứ chưa hoàn toàn biến mất.
Và trong trạng thái ấy, công việc của Bội Trân, dù trên tranh hay trên bàn, không tự trình bày như thành tựu.
Nó tồn tại như một sự tiếp nối.